مصداق هدایت
انتشار خبر احتمال دیدار محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در دوحه و تکذیب سریع آن از سوی مقام‌های ایرانی، بار دیگر شکاف میان فرصت‌های احتمالی دیپلماتیک و رویکرد سیاسی حاکم بر تهران را آشکار کرد. در شرایطی که منطقه همچنان زیر سایه احتمال ازسرگیری درگیری نظامی قرار دارد و دونالد ترامپ نیز از تمایل خود برای پرهیز از حملات تازه علیه ایران سخن گفته است، حتی طرح احتمال یک تماس مستقیم در سطحی نسبتاً بلندپایه می‌توانست نشانه‌ای از گشایش در مسیر کاهش تنش تلقی شود. اما واکنش تهران، به‌جای استقبال محتاطانه از چنین احتمالی یا تلاش برای روشن کردن ابعاد آن، بر تکذیب قاطع و تأکید بر نبود هرگونه برنامه برای مذاکره متمرکز شد.
اهمیت ماجرا فقط به صحت خبر اولیه محدود نمی‌شود؛ مسئله مهم‌تر، فضای سیاسی‌ای است که در آن هر نشانه‌ای از امکان گفت‌وگو با واشنگتن، به‌جای تبدیل شدن به فرصتی برای سنجش امکان خروج از بن‌بست، به موضوعی برای تکذیب و موضع‌گیری تقابلی بدل می‌شود. این رویکرد در امتداد سیاستی قرار دارد که طی سال‌های گذشته هزینه‌های سنگینی بر اقتصاد و جامعه ایران تحمیل کرده، بی‌آنکه چشم‌انداز روشنی برای حل مناقشه با غرب ایجاد کند.
از شایعه یک دیدار تا تکذیب رسمی
ماجرا از اظهارات ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، آغاز شد. او روز دوشنبه ۱۸ آبان اعلام کرد که قطر در حال برنامه‌ریزی برای میزبانی دیداری میان جی‌دی ونس و محسن رضایی در هفته آینده است. کالین این نشست احتمالی را فرصتی مهم برای ایجاد پیشرفت در مذاکرات تهران و واشنگتن توصیف کرد.
اهمیت این خبر از آن جهت بود که در صورت تحقق، با یکی از معدود تلاش‌ها برای برقراری ارتباط مستقیم میان مقام‌های بلندپایه دو کشور پس از ماه‌ها رویارویی نظامی و تنش سیاسی روبه‌رو می‌شدیم. انتخاب محسن رضایی نیز قابل توجه بود؛ او به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند حامل پیام‌های فراتر از مواضع معمول وزارت خارجه باشد. از سوی دیگر، حضور ونس در چنین دیداری می‌توانست نشان‌دهنده آمادگی کاخ سفید برای بررسی یک مسیر سیاسی در سطحی بالاتر از تماس‌های غیرمستقیم معمول باشد. اما واکنش تهران سریع بود؛ خبرگزاری تسنیم شامگاه دوشنبه به نقل از یک مقام ارشد امنیتی اعلام کرد که خبر برنامه‌ریزی برای دیدار رضایی و ونس صحت ندارد. این مقام تأکید کرد که سیاست جمهوری اسلامی در موضوع مذاکرات تغییری نکرده و تا زمانی که آمریکا در چارچوب شروط هفت‌گانه ایران اقدام عملی انجام ندهد، هیچ برنامه‌ای برای مذاکره با واشنگتن وجود نخواهد داشت.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز در گفت‌وگو با ایرنا، خبر احتمال دیدار را بی‌اساس خواند و گفت چنین نشستی نه برنامه‌ریزی شده و نه در دستور کار قرار دارد. او در عین حال بار دیگر بر موضع تهران مبنی بر ضرورت استفاده از «زبان احترام» و پذیرش شروط ایران تأکید کرد. محسن رضایی نیز در واکنشی جداگانه، با لحنی تند خطاب به دولت آمریکا خواستار تسلیم واشنگتن در برابر شروط هفت‌گانه جمهوری اسلامی شد. او حتی انتشار خبرهای مربوط به مذاکرات را به ساختن اخبار جعلی درباره مذاکرات خیالی تعبیر کرد. این موضع‌گیری‌ها نشان می‌دهد که دست‌کم در سطح علنی، تهران نه‌تنها تمایلی به تأیید وجود یک کانال تازه ارتباطی ندارد، بلکه ترجیح می‌دهد فضای سیاسی را با ادبیات تقابل و طرح شروط حداکثری مدیریت کند.
فرصت دیپلماتیک در سایه نگرانی از جنگ تازه
تکذیب خبر دیدار رضایی و ونس در شرایطی صورت گرفت که تلاش‌های منطقه‌ای برای جلوگیری از بازگشت جنگ همچنان ادامه دارد. ترکیه و قطر در هفته‌های اخیر نقش فعالی در انتقال پیام‌ها میان تهران و واشنگتن داشته‌اند. به گفته کالین، پیشنهاد هفت‌بندی مورد بحث میان میانجی‌های منطقه‌ای شامل کاهش تحریم‌های ایران، آزادسازی منابع مالی مسدودشده، تعهد تهران به دنبال نکردن سلاح هسته‌ای، آغاز مذاکرات جداگانه با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و بازگشایی تنگه هرمز است. به گفته رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، مذاکرات در مرحله تعیین ترتیب اجرای تعهدات قرار دارد؛ یعنی مسئله اصلی این است که کدام طرف باید نخستین گام را بردارد. او هشدار داده بود که دستیابی به توافق در چند روز آینده می‌تواند مانع حمله نظامی تازه شود و در صورت شکست تلاش‌ها، احتمال ازسرگیری حملات وجود دارد. کالین همچنین از تهران خواسته بود در مذاکرات انعطاف‌پذیری بیشتری نشان دهد.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که دونالد ترامپ پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، دست‌کم در مواضع علنی خود از تمایل به پرهیز از حملات تازه علیه ایران سخن گفته است. او روز دوشنبه، پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر، اعلام کرد که در مقطع کنونی اقدام نظامی علیه ایران ضروری به نظر نمی‌رسد؛ هرچند تأکید کرد نیروهای آمریکایی همچنان برای ازسرگیری عملیات آمادگی دارند. ترامپ همچنین گفت که کشورهای منطقه، از جمله قطر، عربستان سعودی، امارات، بحرین و کویت، خواهان حفظ وضعیت موجود و جلوگیری از تشدید دوباره درگیری‌ها هستند. با این حال، به گفته ترامپ، این وضعیت به معنای پایان فشار بر جمهوری اسلامی نیست، چراکه محاصره دریایی آمریکا همچنان ادامه دارد و حفظ فشار اقتصادی و محدود کردن مسیرهای تجاری ایران همچنان ادامه خواهد داشت. به عبارت دیگر، دولت آمریکا فعلاً گزینه حمله نظامی را کنار گذاشته، اما از ابزارهای فشار برای وادار کردن تهران به پذیرش توافق دست نکشیده است.
در چنین فضایی، حتی اگر خبر دیدار رضایی و ونس از ابتدا قطعی نبوده باشد، اصل تلاش برای ایجاد یک کانال ارتباطی مستقیم می‌توانست اهمیت سیاسی قابل توجهی داشته باشد. به‌ویژه آنکه میانجی‌های منطقه‌ای ظاهراً در حال تلاش برای یافتن راهی هستند که از یک سو مانع ازسرگیری حملات شود و از سوی دیگر، امکان مذاکره درباره اختلافات اصلی را فراهم کند.
دیپلماسی یا تداوم سیاست تقابل؟
مسئله اصلی در رفتار جمهوری اسلامی، صرفاً تکذیب یک خبر نیست؛ بلکه نوع مواجهه حکومت با فرصت‌های احتمالی برای کاهش تنش است. تهران در حالی از آمادگی برای دیپلماسی سخن می‌گوید که عملاً مذاکره را به پذیرش پیشاپیش مجموعه‌ای از شروط از سوی طرف مقابل گره زده است. چنین رویکردی بیش از آنکه نشانه تمایل به حل اختلافات باشد، تلاشی برای تحمیل چارچوب مذاکراتی یک‌طرفه است. جمهوری اسلامی خواهان تضمین‌هایی برای جلوگیری از تکرار حملات علیه خود است، اما بی‌اعتمادی به واشنگتن نمی‌تواند توجیهی برای مسدود کردن مسیرهای ارتباطی و تبدیل هر ابتکار دیپلماتیک به میدان نمایش قدرت باشد. دیپلماسی دقیقاً برای مدیریت اختلافات و ایجاد سازوکارهایی جهت کاهش بی‌اعتمادی به وجود می‌آید، نه اینکه پس از حل تمام اختلافات آغاز شود.
از سوی دیگر، اصرار تهران بر اینکه آمریکا باید ابتدا شروط هفت‌گانه را بپذیرد، عملاً امکان توافق مرحله‌ای را محدود می‌کند. در مذاکرات پیچیده‌ای مانند مناقشه ایران و آمریکا، معمولاً هیچ‌یک از طرفین همه خواسته‌های خود را در ابتدای کار به دست نمی‌آورد. توافق زمانی شکل می‌گیرد که دو طرف حاضر باشند درباره ترتیب اقدامات، تضمین‌ها و امتیازهای متقابل مذاکره کنند. تأکید بر تسلیم طرف مقابل، جایگزین چنین فرایندی نمی‌شود.
تناقض دیگر در مواضع جمهوری اسلامی، فاصله میان ادعای آمادگی برای پایان دادن به جنگ و ادبیات سیاسی مقام‌های آن است. در حالی که منطقه به دنبال جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره درگیری‌هاست، مقام‌های امنیتی و سیاسی تهران همچنان از تحمیل هزینه، شکست آمریکا و ضرورت پذیرش شروط جمهوری اسلامی سخن می‌گویند. این ادبیات ممکن است برای مصرف داخلی و نمایش اقتدار سیاسی کاربرد داشته باشد، اما در عمل فضای لازم برای مصالحه را محدود می‌کند.
هزینه‌های سیاست بن‌بست برای جامعه ایران
ادامه این وضعیت بیش از هر چیز برای جامعه ایران هزینه‌ساز است. اقتصاد ایران که سال‌ها زیر فشار تحریم‌ها، انزوای مالی و سوءمدیریت داخلی قرار داشته، اکنون با پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم درگیری نظامی و محدودیت‌های تجاری نیز مواجه است. تداوم محاصره، نااطمینانی درباره صادرات نفت، دشواری دسترسی به منابع ارزی و احتمال بازگشت حملات نظامی، چشم‌انداز اقتصادی کشور را بیش از پیش مبهم می‌کند. در چنین شرایطی، هر فرصتی برای کاهش تنش و آغاز مذاکراتی جدی می‌تواند اهمیت اقتصادی و اجتماعی داشته باشد. کاهش محدودیت‌های تجاری و مالی، بازگشت ثبات نسبی به بازارها و کاهش احتمال درگیری تازه، مستقیماً با زندگی میلیون‌ها ایرانی ارتباط دارد. با این حال، در محاسبات سیاسی جمهوری اسلامی، ظاهراً حفظ موضع تقابلی و نمایش عقب‌نشینی‌ناپذیری همچنان بر ضرورت کاهش هزینه‌های تحمیل‌شده به جامعه اولویت دارد.
این البته به معنای آن نیست که واشنگتن سیاستی بی‌طرفانه یا عاری از مسئولیت در تشدید بحران دنبال می‌کند. محاصره دریایی و تهدید به ازسرگیری حملات نظامی نیز بخشی از همان چرخه فشار و تقابلی است که خطر گسترش جنگ را زنده نگه می‌دارد. اما این واقعیت، مسئولیت حکومت ایران را در انتخاب مسیر دیپلماسی یا تداوم بن‌بست از میان نمی‌برد.
جمهوری اسلامی چه چیزی را از دست می‌دهد؟
در نهایت، تکذیب خبر دیدار احتمالی محسن رضایی و جی‌دی ونس را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه قطعی رد دیپلماسی از سوی تهران دانست؛ زیرا هنوز روشن نیست که آیا چنین دیداری اساساً در مرحله برنامه‌ریزی رسمی قرار داشته یا صرفاً پیشنهادی از سوی میانجی‌ها بوده است. با این حال، مجموعه مواضع رسمی جمهوری اسلامی، از مشروط کردن هرگونه مذاکره به پذیرش شروط هفت‌گانه تا ادبیات تند مقام‌های امنیتی، نشان می‌دهد که حکومت همچنان تمایلی به حرکت انعطاف‌پذیر به سمت کاهش تنش ندارد. در حالی که کشورهای منطقه نگران پیامدهای یک جنگ تازه‌اند و حتی دولت ترامپ نیز فعلاً از ضرورت پرهیز از حملات جدید سخن می‌گوید، تهران فرصت دارد دست‌کم از طریق میانجی‌ها مسیر گفت‌وگو را باز نگه دارد. این مسیر لزوماً به معنای عادی‌سازی فوری روابط با آمریکا نیست، اما می‌تواند نخستین گام برای جلوگیری از بازگشت به درگیری و کاهش فشارهای اقتصادی باشد.
مشکل آنجاست که جمهوری اسلامی ظاهراً همچنان سیاست خارجی را نه بر مبنای منافع بلندمدت جامعه ایران، بلکه بر اساس ملاحظات امنیتی و الزامات حفظ ساختار سیاسی خود تنظیم می‌کند. در چنین چارچوبی، کاهش تنش ممکن است نه یک دستاورد، بلکه نوعی عقب‌نشینی سیاسی تلقی شود. نتیجه چنین نگرشی، تداوم وضعیتی است که در آن نه جنگ به‌طور قطعی پایان می‌یابد و نه صلح و ثباتی پایدار شکل می‌گیرد؛ وضعیتی فرسایشی که هزینه اصلی آن را مردم ایران می‌پردازند.
