امید آزادی
ابداع واژگان تجریدی و تحریف معانی در دکترین تبلیغاتی سیستم‌های تمام‌خواه تازگی نداشته و همواره یکی از کارآمدترین ابزارها برای فرار از پاسخ‌گویی و توجیه بحران‌ها بوده است. در این نوع از نظام‌های سیاسی هر گاه که حاکمیت در اداره ملموس‌ترین نیازهای زیستی جامعه به بن‌بست می‌رسد، ادبیات معمول و واقع‌گرایانه را رها کرده و به آفرینش مفاهیمی روی می‌آورند که هدف آن‌ها ارتقای «بحران» به یک «فضیلت اخلاقی» است. اظهارات تازه غلامرضا مصباحی‌مقدم، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، نمونه‌ای از همین مکانیزم روان‌شناختی و ساختاری است.
او می‌گوید «صبوری و تحمل مردم برابر مشکلات اقتصادی که دشمن با هدف ستوه آوردن شهروندان اعمال کرده، باعث شده تا مردم راه مقاومت را برگزینند. ملت ایران با آگاهی از این نقشه دشمن، مقاومت را انتخاب کرده‌اند» و در واقع با مصادره صبوری جامعه در برابر تورم و فروپاشی اقتصادی و تبدیل آن به «انتخاب آگاهانه مسیر مقاومت»، سعی دارد بار سنگین نیم قرن ناکارآمدی در مدیریت کلان کشور را از دوش ساختار سیاسی برداشته و بر گرده شهروندانی بگذارد که در ماه‌های اخیر و به ویژه بعد از اعتراضات دی ماه و تجربه 2 جنگ و فشار اقتصادی ناشی از آن، طاقتشان طاق شده است.
این ترفند کلامی، کارکردی دوگانه دارد. یعنی از یک سو رنج روزمره مردم برای دستیابی به ابتدایی‌ترین نیازها اعم از خوراک و پوشاک، درمان و آموزش و … را به شکلی مجرد، ارزش‌گذاری نمادین می‌کند و از سوی دیگر، هرگونه منشأ داخلی بحران را منکر شده و با تاکید بر «نقشه دشمن برای به ستوه آوردن شهروندان» همه تقصیر را گردن عامل بیرونی می‌اندازد. در این الگوی روایی، با معادله‌ای مواجه هستیم که در آن هیچ جایی برای خطا، فساد سیستماتیک، شوک‌های ادواری تورم یا اتخاذ سیاست‌های نامتوازن بین‌المللی وجود ندارد. همه‌چیز متغیر بیرونی است و جامعه نیز نه تحت فشار حاکمیت به خاطر بقای خود، بلکه در پوشش یک هم‌پیمانی ایدئولوژیک با تصمیم‌سازان، در حال «تمرین صبوری» تصویر می‌شود.
رویای یک‌دست‌سازی کثرت؛ مصادره «ایران» برای روایتی تک‌صدایی
گام دوم در این رویکرد مسئولان جمهوری اسلامی، تمسک به مفاهیمی چون «توافق ملی» و «محور اتفاق‌نظر» است. مصباحی‌مقدم با اقرار ظاهری به وجود اقوام و مذاهب گوناگون در کشور، بلافاصله تمام این رنگارنگی اجتماعی و ساختار موزاییکی جامعه ایران را در ذیل یک قرائت انحصاری و رسمی جمع‌بندی می‌کند. در نگاه دستگاه‌های تصمیم‌گیری، کثرت‌گرایی جامعه تنها تا جایی رسمیت دارد که به یک وحدت دستوری و از بالا به پایین ختم شود؛ الگویی که در آن تنوع مطالبات قومی، عقیدتی، مدنی و منطقه‌ای، سرکوب یا منحل شده و تنها یک خروجی یک‌دست یعنی «توافق بر محور رسمی» به رسمیت شناخته می‌شود.
تطبیق این ادعا با واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که تعریف حاکمیت از «تلفیق ملی»، با تعریف علمی و مدرن آن که مبتنی بر تکثر، حقوق برابر شهروندی و به رسمیت شناختن تفاوت‌هاست، فرسنگ‌ها فاصله دارد. در اینجا، «ملی‌گرایی» یا «وفاق» نه حاصل گفتگو و توافق بر سر منافع مشترک، بلکه ابزاری سیاسی است تا خطوط تمایز جامعه با هسته سخت قدرت نادیده گرفته شود. وقتی تمام رنگ‌های یک جامعه در یک چارچوب عقیدتی خاص ادغام می‌شوند، هرگونه تفاوت در نیازها، اولویت‌ها و سبک زندگی، به منزله خروج از این «وفاق فرضی» تعبیر شده و در نتیجه، بستر مناسب برای حاشیه‌ای کردن گروه‌های متنوع اجتماعی فراهم می‌شود.
مسلوب‌الاختیار کردن شهروندان
عجیب‌ترین و در عین حال شفاف‌ترین بخش از این منظومه فکری، توصیه به جایگزینی «اعتراض» با «دلسوزی» است. چنانچه مصباحی مقدم تاکید می‌کند «رهبری هم گفته بود اگر احیانا انتقاد به‌حقی هم دارید، آن انتقادها را در قالب اعتراض بیان نکنید، بلکه در قالب دلسوزی مطرح کنید.»
ارجاع به دستورالعمل‌های رسمی مبنی بر اینکه انتقادها نباید در قالب اعتراض بلکه باید در پوشش دلسوزی مطرح شوند، نشان‌دهنده هراس ساختاری از اراده شکل‌یافته جمعی در عرصه عمومی است. اعتراض، در تمایز با دلسوزی دستوری، ابزاری مدنی، حقوقی و واجد قدرت پاسخگو کردن مسئولان است. شهروند در مقام معترض، از موضع صاحب‌حق سخن می‌گوید، اما شهروند در مقام دلسوز، به یک ناصح بی‌خطر و فاقد اهرم فشار تبدیل می‌شود که پیش‌پیش اهداف و حقانیت ساختار را پذیرفته و تنها خواستار اصطلاحات جزئی است.
این گذار مفهومی از «اعتراض حق‌طلبانه» به «توصیه دلسوزانه»، در حقیقت به معنای حذف رادیکال سیاست ورزی مدنی از زندگی شهروندان است. حاکمیت با امنیتی‌سازی فرم‌های متنوع اعتراض و مرزبندی‌های مداوم، صورت‌مسئله حقوق شهروندی را تغییر می‌دهد. در این چارچوب، هر کنش جمعی یا خیابانی که خارج از کانال‌های کنترل‌شده رخ دهد، خارج از قواعد بازی تلقی شده و از جامعه خواسته می‌شود تا خشم و مطالبات انباشته‌شده خود از تورم و ناامنی اقتصادی را تنها در قالب کلمات مهربانانه و بدون ایجاد مزاحمت برای ساختار قدرت بیان کند.
شکاف عمیق میان گفتار درمانی رسمی و زیست واقعی جامعه
بزرگ‌ترین آسیب چنین خوانش‌هایی از وضعیت جامعه، فرسایش مداوم اعتماد عمومی و گسست میان روایت رسمی و واقعیت ملموس است. هنگامی که دستگاه‌های عریض و طویل تصمیم‌گیری، به جای ارائه ارزیابی‌های دقیق کارشناسی و اصلاح روندهای ناظر بر بحران معیشت، به گفتاردرمانی و انتساب معایب به عوامل بیرونی پناه می‌برند، پیام روشنی به جامعه مخابره می‌کنند. پیامی با این مضمون که صدای رنج شما نشنیده گرفته می‌شود و صبوری از سر اجبار شما به حساب رضایت سیاسی نوشته شده است.
جامعه امروز ایران، برخلاف کلیشه‌های تبلیغاتی، مجموعه‌ای‌پویا و آگاه از مطالبات مدرن است که نمی‌توان وضعیت آن را با متغیرهای ساده‌انگارانه «صبوری آگاهانه» یا «دستور به دلسوزی» توصیف کرد. ساختمانی که بر پایه انکار کثرت، تغییر تعریف واژگان پایه‌ای مثل حق اعتراض، و ارجاع مداوم ناکارآمدی به دشمن شکل بگیرد، در مواجهه با واقعیت‌های سخت اقتصادی شکننده خواهد بود. اصرار بر توجیه وضعیت موجود و نادیده گرفتن شکاف طبقاتی و ساختاری، نه تنها به حل بحران کمک نمی‌کند، بلکه راه را برای همگرایی ملی واقعی مسدود ساخته و جامعه را در برزخ میان فشار زیستی و مصادره روایتی رها می‌کند.
