اختصاصی هموطن/ گروه اجتماعی- بیژن پویان
بارش‌های کم‌سابقه روزهای ۱۶ و ۱۷ آبان‌ماه در ایران، بار دیگر پرده از واقعیت تلخی برداشت که سال‌هاست پشت وعده‌های نوسازی شهری و مانورهای تبلیغاتی مدیریت بحران پنهان مانده است. در حالی که سازمان هواشناسی از روزهای قبل هشدارهای لازم را صادر کرده بود، فلج شدن کامل پایتخت و وضعیت اضطراری در بیش از ۱۵ استان کشور نشان داد که فاصله میان «اعلام هشدار» تا «توان عملیاتی» در بدنه دولت و شهرداری‌ها، فرسنگ‌ها فاصله دارد. آنچه در تهران و سایر کلان‌شهرها رخ داد، نه یک بلای طبیعی ناگهانی، بلکه خروجی مستقیم دهه‌ها غفلت ساختاری، فساد در نظام شهرسازی و ناتوانی در اجرای طرح‌های جامع ایمنی است که اکنون در تقابل با تغییرات اقلیمی، عیار واقعی خود را نشان می‌دهد.
باران در تهران همیشه با دلشوره می‌آید. قطرات که در دامنۀ کوه سنگین‌تر می‌شوند، مسیل‌هایی که روزی جای عبور آب بودند و حالا زیر سنگینی آسفالت و آپارتمان دفن شده بودند، دهان باز می‌کنند. آب، این مایع حیات‌بخش، ناگهان طعم خشم می‌گیرد؛ خروشانی سیلاب از دره‌های کن، فرحزاد و تجریش سرازیر می‌شود و به قلب شهر می‌زند، در حالی که مدیران شهری تنها نظاره‌گر انسداد شریان‌های حیاتی پایتخت هستند.
مطابق با پیش‌بینی‌ها طی روزهای ۱۶ و ۱۷ آبان، بارانی کم‌سابقه در نقاط مختلف کشور و از جمله تهران بارید؛ رویدادی که باعث شد در بسیاری از معابر تهران آب سرازیر شود و مردم را به زحمت بیندازد و ترافیک را افزایش دهد. البته که از جمعه شب نهادهای مختلف ذی‌ربط اعلام شرایط خاص کرده و هشدارهای لازم را داده‌بودند، اما هشدار بدون زیرساخت، تنها نمکی بر زخم شهروندانی است که ساعت‌ها در ترافیک قفل‌شده گرفتار شدند. بارش باران قرار بود شاعرانه باشد، اما تبدیل به کابوسی چند کیلومتری شده است. برف‌پاک‌کن‌ها بی‌وقفه روی شیشه کشیده می‌شوند و چراغ‌های ترمز جلویی‌ها، مثل یک خط بی‌پایان قرمز، روی آسفالت خیس منعکس شده‌اند. عقربه‌ها با سرعت جلو می‌روند، اما چرخ‌های ماشین‌ها سانتیمتر به سانتیمتر جابه‌جا می‌شوند و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که شکست مدیریت شهری در تنظیم جریان زندگی روزمره نمایان می‌شود.
چرا مدیریت شهری شکست خورد؟
بحران اخیر تنها به آب‌گرفتگی معابر محدود نشد، بلکه ناکارآمدی سیستم حمل‌ونقل عمومی و فقدان نگاه سیستمی به مدیریت بحران را به رخ کشید. در حالی که شهرداری تهران مدعی کنترل اوضاع بود، مشاهدات میدانی و گزارش‌های شهروندان از ۲۲ نقطه آب‌گرفتگی حاد و از کار افتادن شریان‌های اصلی شهر حکایت داشت. علی اعطا، عضو پیشین شورای شهر تهران و مشاور وزیر راه و شهرسازی، در تحلیل این وضعیت می‌گوید: «من از منظر شهرسازی و تجربه سیاست‌گذاری شهری به این موضوع نگاه می‌کنم. به نظرم در شهری مثل تهران، بخش مهمی از مسئولیت پیشگیری و کاهش خطرپذیری بر عهده نظام برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری شهرسازی است. دلیلش هم روشن است؛ بخش درخور توجهی از آسیب‌پذیری شهر در فرایند توسعه شهری شکل می‌گیرد. تصمیم‌هایی که درباره محل و شدت ساخت‌وساز، استقرار جمعیت و فعالیت، شبکه معابر و زیرساخت‌ها گرفته می‌شوند، می‌توانند خطرپذیری شهر را کاهش دهند یا بر آن بیفزایند.«
این کارشناس ارشد شهری معتقد است که بحران در ایران یک مسئله طبقاتی و فضایی است. او تأکید می‌کند: «مخاطرات طبیعی برای همه شهروندان پیامد یکسانی ندارند. کیفیت ساختمان‌ها، وضعیت زیرساخت‌ها، دسترسی به خدمات اضطراری و توان اقتصادی خانوارها در میزان آسیب و امکان بازگشت به زندگی عادی مؤثرند. به همین دلیل، مدیریت بحران با عدالت فضایی و حقوق شهروندی هم ارتباط مستقیم دارد. به نظرم یکی از معیارهای مهم مدیریت بحران، این است که ببینیم شهر در گذر زمان چقدر ایمن‌تر شده و آیا این افزایش ایمنی، به‌ویژه در محلات و میان گروه‌های آسیب‌پذیرتر، اتفاق افتاده است یا خیر.» این سخنان در حالی مطرح می‌شود که گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد یک کارمند در مسیر راه‌آهن تا تجریش که در روزهای معمول حداکثر یک ساعته طی می‌کند، بیش از سه ساعت معطل شد؛ اتلافی عظیم از سرمایه انسانی که ریشه در نبود سیستم حمل‌ونقل عمومی امن و راحت دارد.
به گزارش شرق، در حالی که «طرح جامع تهران» در سال ۱۳۸۶ به‌‌عنوان سند اصلی مدیریت و توسعه شهر تصویب شد، پس از نزدیک به ۲۰ سال، همچنان بسیاری از بندهای ایمنی آن به شکل کامل به اجرا نرسیده است. در طرح سال ۱۳۸۶ با تأکید بر «سیل‌خیز»بودن تهران، راهبردهایی نظیر سامان‌دهی روددره‌ها و آزادسازی حریم رودخانه‌ها ارائه شده بود. اما واقعیت میدانی نشان می‌دهد که برخلاف تأکید این طرح به توسعه شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی تهران تا ۷۰۰ کیلومتر، در حال حاضر تنها حدود ۴۵۰ کیلومتر از این شبکه توسعه یافته است. این شکاف ۲۵۰ کیلومتری، همان گلوگاهی است که تهران را با هر بارش معمولی به مرز انفجار می‌رساند. تلاش‌های شرکت آب منطقه‌ای تهران برای تملک حریم رودخانه‌ها نیز به علت تخلفات انباشته‌شده و ارزش بالای زمین‌ها در این مناطق، کُند و سخت شده است، امری که نشان‌دهنده غلبه منافع اقتصادی کوتاه مدت بر امنیت عمومی است.
ناتوانی دولت در هماهنگی بین‌دستگاهی
ضعف مدیریت تنها محدود به شهرداری‌ها نیست؛ بدنه دولت و سازمان‌های امدادی نیز در مواجهه با این سامانه بارشی، بیشتر به صدور هشدار و اعلام آماده‌باش‌های کاغذی اکتفا کردند تا اقدامات پیشگیرانه میدانی. صادق ضیائیان، رئیس مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوا، در تشریح وضعیت جوی گفته بود: «ما با تداوم بارش‌های شدید در طی ۲۴ ساعت آینده روبه‌رو هستیم و این سامانه بارشی تا چند روز آینده از کشور خارج نمی‌شود. استان‌هایی مثل چهارمحال و بختیاری، خوزستان، لرستان و کردستان در خط مقدم این سامانه هستند.» اما خروجی این هشدارها در عمل، به قطع برق صد روستا در لرستان، مسدود شدن راه دسترسی به ۱۵۸ روستا و ریزش‌های مکرر کوه در جاده‌های ایلام منجر شد.
جعفر میعادفر، رئیس سازمان اورژانس کشور، در آماری تکان‌دهنده اعلام کرد که حوادث جوی اخیر دست‌کم ۴ کشته و ۱۱ مصدوم بر جای گذاشته است. از مجموع جان‌باختگان، دو نفر بر اثر برخورد صاعقه، یک نفر در پی ریزش آوار و یک نفر نیز بر اثر سایر حوادث جان خود را از دست داده‌اند. این تلفات در شرایطی رخ می‌دهد که تکنولوژی های پیش‌بینی هواشناسی در جهان امروز، امکان تخلیه و ایمن‌سازی مناطق پرخطر را فراهم می‌کنند. اما در ایران، صدور دستور تخلیه برای روستاهایی مانند «تنگه محمد حاجی» در بروجرد، زمانی صادر می‌شود که خطر رانش زمین و سیلاب به مرحله بحرانی رسیده است. این رویکرد «مدیریت پس از واقعه»، نشانه بارز فقدان اتاق فکر واحد و مقتدر در ستادهای بحران دولتی است که تنها زمانی وارد عمل می‌شوند که خسارت وارد شده باشد.
در این میان، وضعیت زیرساخت‌های ملی نیز زیر سوال است. جاری شدن سیل پس از بارش‌های اخیر موجب تخریب پل روستای گامیشان در بخش خلیفان مهاباد و مسدود شدن راه اصلی این روستا شده است. قدرت‌الله ولدی، فرماندار ویژه بروجرد، از در معرض سیل بودن ۶ روستا خبر داده است. این اخبار پراکنده از اقصی نقاط کشور، تصویری از یک ناتوانی ملی در برابر پدیده‌های جوی ترسیم می‌کند. دولتی که توانایی حفظ راه‌های روستایی و پایداری شبکه برق در برابر یک سامانه بارشی پیش‌بینی شده را ندارد، چگونه می‌تواند در برابر بحران‌های بزرگ‌تر و غیرمترقبه ایستادگی کند؟ این سوالی است که افکار عمومی با هر بارندگی از خود می‌پرسند، در حالی که پاسخ مسئولان معمولاً به «غافلگیری» یا «شدت بی‌سابقه بارش‌ها» محدود می‌شود.
فساد در ساخت‌وساز و نابودی حریم رودخانه‌ها
یکی از ریشه‌های اصلی بحران فعلی، تجاوز سیستماتیک به حریم رودخانه‌ها و مسیل‌هاست که با چراغ سبز نهادهای نظارتی و شهرداری‌ها در دهه‌های گذشته صورت گرفته است. علی اعطا با اشاره به این معضل و پیوند آن با طراحی شهری می‌گوید: «تهران در دامنه البرز توسعه پیدا کرده و شیب عمومی شهر و مسیرهای طبیعی حرکت آب، ویژگی مهمی در شکل‌گیری آن بوده‌‌اند. در طول دهه‌های گذشته هم با گسترش ساخت‌وساز و افزایش سطوح نفوذناپذیر، نحوه حرکت و تجمع رواناب‌ها تغییر کرده است. از طرف دیگر، مداخلات عمرانی و توسعه شبکه معابر نیز بر مسیر حرکت آب تأثیر گذاشته‌اند.» او تأکید می‌کند که ساخت‌وسازهای ناسازگار در بستر و حریم قانونی رودخانه‌ها باید کنترل شوند، امری که به نظر می‌رسد در گیرودار بروکراسی و فساد اداری به فراموشی سپرده شده است.
واقعیت این است که لایروبی انهار که مسئولان شهری مدام از آن دم می‌زنند، تنها یک مسکن موقت و سطحی است. وقتی گلوگاه‌های اصلی شهر به دلیل بارگذاری‌های ساختمانی مسدود شده‌اند، پمپ‌های عظیم تخلیه نیز کارایی نخواهند داشت. حتی پروژه‌های پرهزینه و مدرنی مانند پل طبقاتی صدر نیز از این سوءمدیریت در امان نمانده‌اند. تجمع آب در سطح پل و جاری شدن روان‌آب از طبقه دوم به طبقه پایین، موجب شد آب بر خودروهای در حال حرکت در مسیر پایین پل پاشیده شود و رانندگان با دشواری و کاهش دید مواجه شوند. این یعنی حتی در پروژه‌های میلیاردی، پیوست‌های مدیریت بحران و هدایت آب‌های سطحی به درستی دیده نشده یا در مرحله اجرا قربانی صرفه‌جویی در هزینه‌ها شده است.
علاوه بر این، جلال ملکی، سخنگوی سازمان آتش‌نشانی تهران، نسبت به خطر پنهان کابل‌های برق هشدار داده و می‌گوید: «یکی از خطرناک‌ترین اتفاقات زمان بارندگی پارگی کابل‌های برق یا اتصالی ناشی از نفوذ آب است که می‌تواند منجر به جرقه زدن یا سقوط کابل‌ها در معابر شود. شهروندان به هیچ عنوان نباید به محل سقوط کابل‌ها نزدیک شوند چون به دلیل رطوبت محیط احتمال برق‌گرفتگی بسیار زیاد است.» این هشدارها یعنی فرسودگی شبکه توزیع برق شهری که در برابر رطوبت و باران ایمن‌سازی نشده است. در شهری که ادعای هوشمندسازی دارد، پارگی کابل برق با یک بارندگی معمولی، نشانه‌ای از عقب‌ماندگی زیرساختی است که جان شهروندان را به بازی می‌گیرد.
تحول در پارادایم مدیریت
در حالی که احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، اعلام کرده است که «بارش‌های پاییزی ایران به‌طور نسبی بیشتر است و مجموع بارش‌ها می‌تواند در محدوده نرمال تا بیش از نرمال قرار گیرد»، این نوید خوش آب‌وهوایی برای مدیران ایرانی به معنای زنگ خطر است. ناتوانی در مدیریت سامانه‌های بارشی که حتی به مرحله «سیل‌آسا» هم نرسیده‌اند، نشان‌دهنده یک گسست عمیق میان دانش فنی موجود و اراده سیاسی برای تغییر است. احد وظیفه تأکید می‌کند که «نمی‌توان تمام بارش‌های سیلابی را به ال‌نینو نسبت داد»؛ این یعنی مدیران نمی‌توانند پشت پدیده‌های جهانی پنهان شوند و مسئولیت خود را در قبال زیرساخت‌های فرسوده داخلی نادیده بگیرند.
علی اعطا در پایان تحلیل خود، ریشه اصلی کاستی‌ها را در شیوه توزیع بودجه و فرایند تصمیم‌گیری می‌داند و می‌گوید: «اجرای سیاست‌های ایمنی نیازمند هماهنگی میان نهادهای مختلف است. سازمان مدیریت بحران می‌تواند مخاطرات را شناسایی کند، اما نتایج این شناخت باید در تصمیم‌های مراجع شهرسازی، برنامه‌های عمرانی و نظام بودجه‌ریزی اثرگذار باشد. برنامه‌های کاهش خطر باید مسئولیت، زمان‌بندی و منابع مشخص داشته باشند و با تغییر مدیران متوقف نشوند.» او با این پرسش بنیادین گزارش را به پایان می‌برد که: «در فاصله میان دو بحران چه اتفاقی افتاده است؛ چه خطرهایی کاهش یافته، چه تصمیم‌هایی اصلاح شده و شهر برای چه کسانی ایمن‌تر شده است؟»
با وجود تمامی ادعاهای مسئولان شهرداری و دولت، باز هم کشور برای رویارویی با بارندگی‌ها آماده نبوده و نیست. مدیریت بحران در ایران نیازمند عبور از «مدیریت واکنشی» به سمت «مدیریت پیش‌نگر» است. تا زمانی که بودجه‌های شهری صرف پروژه‌های ویترینی شود و بازسازی کانال‌های هدایت آب و ایمن‌سازی زیرساخت‌های برق و حمل‌ونقل در اولویت‌های دست‌چندم باقی بماند، هر بارانی که از آسمان می‌بارد، به جای آنکه غبار از چهره شهر بشوید، لایه‌های عمیق‌تری از ناکارآمدی و فساد ساختاری را نمایان خواهد کرد. ایران نیازمند یک بازنگری در طرح‌های جامع شهری و حاکمیت عقلانیت مستمر است تا زیبایی باران، قربانی کلافگی و خسارت‌های بی‌پایان شهروندان نشود.
