مصداق هدایت
اظهارات مسعود پزشکیان درباره دستور مستقیم رهبر جمهوری اسلامی برای پایان دادن به وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، بار دیگر مسئله‌ای را به مرکز توجه بازگردانده که در ماه‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین عوامل بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی ایران تبدیل شده است: بلاتکلیفی در مناسبات تهران و واشنگتن، بدون توافقی روشن و پایدار و در عین حال بدون عبور قطعی از خطر رویارویی نظامی. پزشکیان می‌گوید رهبر جمهوری اسلامی اختیارات بیشتری در اختیار دولت قرار داده تا امکان مذاکره فراهم شود و دستور داده است وضعیت کنونی پایان پیدا کند؛ اظهاراتی که در کنار مواضع اخیر وزارت خارجه درباره همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، می‌تواند نشانه‌ای از تلاش حکومت برای باز کردن مسیر تازه‌ای در پرونده بحران هسته‌ای و مناسبات خارجی باشد.
با این حال، مسئله فقط اعلام آمادگی برای مذاکره نیست. پرسش اصلی این است که آیا جمهوری اسلامی حاضر است برای پایان دادن به این وضعیت، از بخشی از سیاست‌هایی که کشور را به نقطه کنونی رسانده عقب‌نشینی کند یا آن‌که بار دیگر به دنبال توافقی محدود و موقت خواهد بود که بدون حل ریشه‌های اختلاف، صرفاً خطر درگیری را برای مدتی به تعویق بیندازد.
دستور از بیت رهبری؛ تغییر مسیر یا عقب‌نشینی در برابر فشار؟
پزشکیان روز دوشنبه ۱۸ آبان، در مراسم هفتادودومین سالروز تأسیس شرکت صنایع شیر ایران، بار دیگر از ضرورت مذاکره سخن گفت و این بار موضع خود را به دستور مستقیم رهبر جمهوری اسلامی پیوند زد. او گفت: «ما می‌توانیم با عزت گفت‌وگو کنیم و با عزت موضوع را تمام کنیم.» به گفته رئیس‌جمهور، رهبر جمهوری اسلامی دستور داده است که وضعیت نه جنگ و نه صلح پایان پیدا کند.
این اظهارات در ادامه سخنان چند روز پیش پزشکیان مطرح می‌شود. او پیشتر، در جلسه‌ای درباره تقویت معیشت مردم، گفته بود رهبر جمهوری اسلامی اختیارات بیشتری به دولت داده است تا درباره موضوعاتی که پیشتر مذاکره درباره آن‌ها ممنوع یا محدود بود، گفت‌وگو کند. پزشکیان در آن جلسه تصریح کرده بود: «رهبری عزیز اختیاراتی مجدداً اضافه دادند در مورد موضوعاتی که نظرشان این بود و می‌گفتند درباره آن‌ها گفت‌وگو نشود، مذاکره شود.» او همچنین با اشاره به احتمال ادامه درگیری‌ها گفته بود در چنین جنگی هیچ‌کس منفعتی نخواهد برد. اهمیت این اظهارات بیش از آن‌که به اعلام آمادگی دولت برای مذاکره مربوط باشد، در اشاره صریح پزشکیان به تغییر دستورالعمل‌های رهبر جمهوری اسلامی است. در ساختار سیاسی ایران، سیاست خارجی و به‌ویژه پرونده هسته‌ای و مناسبات با آمریکا، عملاً در حوزه تصمیم‌گیری نهایی رهبر جمهوری اسلامی قرار دارد. دولت‌ها، حتی اگر خواهان توافق باشند، بدون موافقت و چراغ سبز او امکان پیشبرد یک توافق اساسی را ندارند. به همین دلیل، وقتی پزشکیان می‌گوید اختیارات تازه‌ای برای مذاکره دریافت کرده و دستور پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح صادر شده است، در واقع می‌کوشد این پیام را منتقل کند که مانع اصلی در داخل ساختار قدرت برای ورود به مذاکرات جدی، دست‌کم در مقطع کنونی، برطرف شده است.
اما این ادعا با یک پرسش مهم روبه‌رو است: اگر چنین تغییری در سیاست جمهوری اسلامی رخ داده، چرا هنوز نشانه روشنی از تغییر عملی در مواضع حکومت دیده نمی‌شود؟
تناقض میان پیام پزشکیان و مواضع منتسب به رهبر جمهوری اسلامی
یکی از نکات قابل‌توجه در این وضعیت ابهام‌های موجود پیرامون مواضع رهبر جدید جمهوری اسلامی است. از زمان اعلام جانشینی مجتبی خامنه‌ای، هیچ تصویر یا صدای مستقیمی از او منتشر نشده و دیدارها، پیام‌ها و مواضع منتسب به او عمدتاً از طریق رسانه‌های حکومتی بازتاب یافته‌اند. در پیام‌های منتسب به رهبر جدید، بر عدم امتیازدهی به آمریکا و به‌روزرسانی بانک اهداف علیه دارایی‌های مرتبط با ایالات متحده در منطقه تأکید شده است. این وضعیت، ارزیابی میزان تغییر در سیاست خارجی جمهوری اسلامی را دشوارتر می‌کند. از یک طرف، رئیس‌جمهور از دستور برای پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح و افزایش اختیارات مذاکره سخن می‌گوید؛ از طرف دیگر، مواضع منتشرشده به نام رهبر جدید همچنان بر حفظ رویکرد تقابلی و خودداری از امتیازدهی تأکید دارند.
البته میان مذاکره و امتیازدهی لزوماً تناقضی وجود ندارد. جمهوری اسلامی ممکن است مذاکره را نه به‌عنوان مقدمه‌ای برای تغییر سیاست‌های منطقه‌ای و هسته‌ای، بلکه به‌عنوان ابزاری برای کاهش فشارهای اقتصادی و نظامی دنبال کند. با این حال، تا زمانی که مشخص نشود اختیارات تازه‌ای که پزشکیان از آن سخن می‌گوید دقیقاً چه حوزه‌هایی را دربرمی‌گیرد، نمی‌توان از تغییر قطعی در راهبرد تهران سخن گفت.
در واقع، هنوز معلوم نیست منظور از پایان وضعیت نه جنگ و نه صلح، دستیابی به توافقی جامع و پایدار است یا صرفاً توافقی محدود برای جلوگیری از آغاز دوباره حملات و کاهش فشارهای اقتصادی.
پیشنهاد دو روزه تهران؛ مذاکره با پیش‌شرط‌های حداکثری
همزمان با سخنان پزشکیان، مواضع وزارت خارجه جمهوری اسلامی نیز تصویری روشن‌تر از انتظارات تهران برای ازسرگیری مذاکرات ارائه می‌دهد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، روز دوشنبه ۱۸ آبان از پیشنهاد جدید جمهوری اسلامی برای آغاز دوباره مذاکرات دفاع کرد. به گزارش رویترز، تهران پیشنهاد کرده است که مذاکرات ظرف دو روز از سر گرفته شود؛ اما این پیشنهاد به معنای آمادگی برای آغاز گفت‌وگوهای بدون پیش‌شرط نیست. بقائی تأکید کرده است که آمریکا ابتدا باید تحریم‌ها را لغو کند، محاصره دریایی علیه ایران را پایان دهد و جنگ در تمام جبهه‌ها متوقف شود. این پیشنهاد در واقع نسخه کوتاه‌شده طرح قبلی تهران است که برای اجرای پیش‌شرط‌ها و آغاز مذاکرات یک بازه هفت‌روزه در نظر گرفته بود.
این موضع در حالی مطرح می‌شود که پیشتر مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، خواسته‌های جمهوری اسلامی را غیرواقع‌بینانه و برخی از آن‌ها را «مضحک» توصیف کرده و گفته است تلاش‌های دیپلماتیک تاکنون چندان ثمربخش نبوده‌اند. روبیو همچنین تصریح کرده که واشینگتن در حال حاضر انتظار گشایش دیپلماتیک قریب‌الوقوعی ندارد. اختلاف بر سر همین پیش‌شرط‌ها نشان می‌دهد که فاصله میان اعلام آمادگی برای مذاکره و رسیدن به توافق همچنان زیاد است. تهران خواهان آن است که پیش از آغاز مذاکرات، بخش مهمی از امتیازهای موردنظرش را دریافت کند؛ در مقابل، دولت آمریکا خواهان آن است که موضوعات اصلی اختلاف، به‌ویژه پرونده هسته‌ای، در مرکز مذاکرات قرار بگیرند. در چنین شرایطی، حتی اگر دستور مورد اشاره پزشکیان واقعاً به معنای تغییر در رویکرد رهبر جمهوری اسلامی باشد، هنوز روشن نیست این تغییر تا چه اندازه بر مواضع مذاکره‌کنندگان ایرانی اثر گذاشته است.
تداوم صبر استراتژیک آمریکا
اظهارات پزشکیان در شرایطی مطرح می‌شود که مواضع دونالد ترامپ در روزهای اخیر نیز حاکی از تمایل او به حفظ مسیر مذاکره، همراه با تهدید به ازسرگیری عملیات نظامی در صورت شکست دیپلماسی است. ترامپ دوم نوامبر در گفت‌وگو با خبرنگاران، در پاسخ به این پرسش که آیا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا قصد حمله دوباره به ایران را دارد، پاسخ منفی داد و گفت توافق با تهران امکان‌پذیر است. او همچنین مدعی شد ایران خواهان توافق است و تأکید کرد که واشنگتن اجازه نخواهد داد جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند. ترامپ در همان روز، در گفت‌وگو با وب‌سایت آکسیوس، گفت برای تصمیم‌گیری درباره ازسرگیری جنگ عجله‌ای ندارد. او در عین حال مدعی شد که فشار اقتصادی آمریکا جمهوری اسلامی را به‌شدت تضعیف کرده و حکومت ایران با کمبود منابع مالی و سوخت روبه‌رو است. آکسیوس این رویکرد را ادامه همزمان دو مسیر توصیف کرد: دنبال کردن مذاکرات و حفظ آمادگی برای بازگشت به جنگ در صورت غیرممکن شدن توافق.
ترامپ روز یکشنبه ۱۷ آبان نیز در گفت‌وگو با شبکه سی‌ان‌ان اعلام کرد در صورتی که مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای ایران و بازگشایی تنگه هرمز پیشرفت کند، احتمال ازسرگیری حملات نظامی بسیار پایین خواهد بود. با این حال، او هشدار داد که در صورت شکست مذاکرات، اهداف زیرساختی تازه‌ای، از جمله ۳۸ پل، برای حمله شناسایی شده‌اند. در همین حال، مارکو روبیو نیز ضمن تأکید بر ترجیح ترامپ برای حل دیپلماتیک بحران، گفت مذاکرات تاکنون پیشرفت چندانی نداشته و خواسته‌های تهران قابل‌قبول نیستند. این مواضع نشان می‌دهد که واشنگتن، دست‌کم در مقطع کنونی، قصد ندارد تهدید نظامی را به‌طور کامل کنار بگذارد. دولت ترامپ می‌خواهد از فشار نظامی و اقتصادی برای گرفتن امتیازهای بیشتر در مذاکرات استفاده کند.
پرونده آژانس؛ نشانه‌ای از تغییر یا ادامه سیاست ابهام؟
در کنار تحولات مربوط به مذاکرات، مواضع تازه وزارت خارجه جمهوری اسلامی درباره آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز اهمیت دارد. بقائی روز دوشنبه اعلام کرد بازرسان آژانس چند روز پیش از تأسیسات نیروگاه بوشهر بازدید کرده‌اند و نمایندگی جمهوری اسلامی در وین همچنان ارتباط حرفه‌ای و مستمری با این نهاد دارد. او مدعی شد ایران تعهدات خود در قبال آژانس را تعلیق نکرده است، اما حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای، اجرای تعهدات پادمانی را با مشکل مواجه کرده است. سخنگوی وزارت خارجه همچنین شورای حکام و مدیرکل آژانس را به کوتاهی در واکنش به حملات علیه تأسیسات هسته‌ای ایران متهم کرد و گفت طرف‌های مهاجم باید پاسخگو باشند.
این موضع‌گیری را باید در چارچوب بحران طولانی‌مدت جمهوری اسلامی با آژانس بررسی کرد. دسترسی بازرسان، امکان راستی‌آزمایی وضعیت مواد هسته‌ای و میزان غنی‌سازی و همچنین روشن شدن وضعیت تأسیساتی که هدف حمله قرار گرفته‌اند، از موضوعات کلیدی هرگونه توافق احتمالی با آمریکا هستند. اعلام بازدید از بوشهر، به‌تنهایی به معنای حل اختلافات نظارتی نیست. بوشهر یک نیروگاه هسته‌ای است و بازدید از آن نمی‌تواند جایگزین دسترسی و نظارت لازم بر سایر بخش‌های برنامه هسته‌ای ایران شود. از سوی دیگر، استناد تهران به حملات نظامی برای توضیح دشواری اجرای تعهدات پادمانی، مسئله‌ای است که بدون همکاری عملی و ارائه اطلاعات لازم به آژانس حل نخواهد شد. به بیان دیگر، حتی در صورت وجود اراده سیاسی برای مذاکره، پرونده هسته‌ای همچنان یکی از اصلی‌ترین موانع رسیدن به توافق خواهد بود.
پایان بلاتکلیفی، بدون تغییر در سیاست‌های تهران ممکن نیست
آنچه از مجموعه اظهارات پزشکیان، مواضع وزارت خارجه و واکنش‌های واشنگتن برمی‌آید، این است که هر دو طرف در شرایطی قرار گرفته‌اند که ادامه وضعیت کنونی برایشان هزینه‌زاست؛ اما هنوز درباره شرایط پایان دادن به آن توافقی وجود ندارد. برای جمهوری اسلامی، ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح به معنای تداوم فشار تحریم‌ها، محدودیت‌های تجاری، بی‌ثباتی اقتصادی و خطر حملات نظامی تازه است. چنین شرایطی نه امکان برنامه‌ریزی اقتصادی را فراهم می‌کند و نه چشم‌انداز روشنی پیش روی سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی قرار می‌دهد. در داخل کشور نیز هزینه این بلاتکلیفی به شکل کاهش قدرت خرید، نااطمینانی و تشدید مشکلات معیشتی به جامعه منتقل می‌شود.
معیار واقعی تغییر، نه سخنان رئیس‌جمهور و نه اعلام آمادگی برای مذاکره، بلکه تصمیم‌هایی است که در عمل گرفته خواهد شد: آیا تهران حاضر است درباره برنامه هسته‌ای، نظارت آژانس، سیاست منطقه‌ای و مطالبات واشینگتن به توافقی قابل اجرا برسد؟ آیا آمریکا نیز حاضر است در برابر چنین توافقی از بخشی از فشارهای خود عقب‌نشینی کند؟
تا زمانی که پاسخ این پرسش‌ها روشن نشده، سخنان پزشکیان بیش از آن‌که خبر از پایان بحران بدهد، نشانه‌ای از دشواری ادامه وضع موجود برای جمهوری اسلامی است. حکومتی که پس از ماه‌ها تقابل و تحمل هزینه‌های سنگین، اکنون از زبان رئیس‌جمهورش می‌گوید باید به وضعیت نه جنگ و نه صلح پایان داد؛ اما هنوز معلوم نیست برای رسیدن به صلح، حاضر است چه بهایی بپردازد و از کدام سیاست‌های خود دست بکشد.
