فرهاد فربودی
فاصله طبقاتی در تهران را میتوان از روی قیمت هر مترمربع خانه، به وضوح دید؛ در نقطهای از پایتخت، با بودجه ۶ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان میتوان صاحب یک آپارتمان ۶۶ متری شد، اما همین مبلغ در یکی از گرانترین فایلهای فروش مسکن در محله ولنجک، حتی برای خرید ۷ مترمربع خانه هم کافی نیست. بررسی فایلهای عرضهشده در بازار مسکن تهران نشان میدهد قیمت پیشنهادی هر مترمربع آپارتمان از ۹۸ میلیون تا یک میلیارد تومان متغیر است؛ اختلافی که از مرز ۹۰۰ میلیون تومان عبور میکند و بهروشنی نشان میدهد بازار مسکن پایتخت تا چه اندازه از نظر اقتصادی و طبقاتی دچار چندپارگی شده است.
بازار مسکن تهران را نمیتوان صرفاً با یک میانگین قیمتی توصیف کرد. اگرچه شاخص میانگین قیمت هر مترمربع میتواند تصویری کلی از تحولات بازار ارائه دهد، اما بررسی فایلهای فروش در محلههای مختلف نشان میدهد این عدد تا چه اندازه قادر است تفاوتهای عمیق موجود در بازار را پنهان کند. در واقع، قیمت مسکن در تهران تابعی از موقعیت جغرافیایی، سطح برخورداری محله، کیفیت ساخت، سن بنا، امکانات و نوع تقاضایی است که در هر محدوده شکل گرفته است. با این حال، آنچه در بررسی آگهیهای آبانماه ۱۴۰۵ جلب توجه میکند، صرفاً تفاوت معمول قیمت میان مناطق مختلف نیست، بلکه شکلگیری دو بازار کاملاً متفاوت در یک شهر واحد است؛ بازاری که در یک سوی آن، خرید یک واحد مسکونی کوچک نیز به سرمایهای چند میلیارد تومانی نیاز دارد و در سوی دیگر، قیمت هر مترمربع خانه به یک میلیارد تومان میرسد.
بررسی فایلهای منتشرشده در یکی از پلتفرمهای آنلاین آگهی ملکی نشان میدهد گرانترین واحد در میان نمونههای بررسیشده، آپارتمانی ۲۸۷ متری در محله ولنجک است. فروشنده برای این واحد سهخوابه، ساختهشده در سال ۱۴۰۴، قیمت ۲۸۷ میلیارد تومان را تعیین کرده است؛ به این ترتیب، قیمت هر مترمربع این آپارتمان دقیقاً یک میلیارد تومان محاسبه میشود. چنین رقمی در شرایطی مطرح است که بخش بزرگی از خانوارهای حقوقبگیر حتی برای تأمین هزینه خرید یک واحد کوچک در مناطق جنوبی شهر نیز با محدودیت جدی منابع مالی مواجه هستند. بنابراین، این سطح از قیمتگذاری را باید فراتر از یک عدد در آگهی فروش و نشانهای از فاصله فزاینده میان بازار داراییهای لوکس و توان اقتصادی خانوارهای عادی ارزیابی کرد.
البته قیمتهای نجومی محدود به یک فایل خاص در ولنجک نیست. در همین محله، یک آپارتمان ۱۵۵ متری ساخت سال ۱۳۹۳ با دو پارکینگ سندی، به قیمت ۱۰۲ میلیارد تومان عرضه شده است. قیمت هر مترمربع این واحد حدود ۶۵۸ میلیون تومان است. این اختلاف نشان میدهد حتی در محدوده جغرافیایی یکسان نیز نمیتوان از یک سطح قیمتی مشخص سخن گفت و ویژگیهای هر ملک در تعیین قیمت پیشنهادی نقش مهمی دارد. با این حال، قرار گرفتن هر دو فایل در سطوح قیمتی چندصد میلیون تومانی به ازای هر مترمربع، بیانگر شکلگیری بازاری است که بخش عمده تقاضای آن را نمیتوان با درآمد حاصل از فعالیتهای شغلی و دستمزدهای معمول توضیح داد.
در محلههای برخوردار دیگری مانند دروس و دیباجی جنوبی نیز قیمتهای پیشنهادی به سطوح بسیار بالایی رسیدهاند. در محله دروس، یک آپارتمان ۱۷۰ متری با قیمت پیشنهادی متری ۸۵۳ میلیون تومان به فروش گذاشته شده است. قیمت پیشنهادی یک واحد ۱۴۰ متری نوساز در دیباجی جنوبی نیز به متری ۸۵۰ میلیون تومان میرسد. این ارقام نشان میدهند که بازار واحدهای گرانقیمت صرفاً به چند ساختمان خاص یا یک محدوده محدود از شمال تهران اختصاص ندارد و در بخشهایی از مناطق برخوردار شهر، قیمتهای نزدیک به یک میلیارد تومان برای هر مترمربع نیز بهعنوان نرخ پیشنهادی فروش مطرح میشوند. از لحاظ اقتصادی، تفاوت مهم این بخش از بازار با بازار مصرفی مسکن در نوع تقاضای آن است. در بازار واحدهای معمولی، درآمد خانوار، میزان پسانداز، امکان دریافت تسهیلات و توان پرداخت اقساط، عوامل تعیینکننده قدرت خرید محسوب میشوند. اما در بازار املاک لوکس، داراییهای قبلی، سرمایههای انباشته، درآمدهای غیرحقوقی و امکان تبدیل سایر داراییها به ملک میتوانند نقش پررنگتری در شکلگیری تقاضا داشته باشند. به همین دلیل، افزایش فاصله قیمت میان واحدهای لوکس و معمولی را نمیتوان تنها با تفاوت کیفیت ساختمان یا امکانات رفاهی توضیح داد. این فاصله تا حد زیادی بازتابی از توزیع نابرابر ثروت و دسترسی نابرابر به منابع سرمایهای در اقتصاد شهری است.
تصویر بازار مسکن در شرق تهران نیز از یکدستی قیمتها حکایت ندارد. در این محدوده، یک آپارتمان ۸۵ متری کلیدنخورده در حسینآباد با قیمت متری ۵۰۰ میلیون تومان عرضه شده است.
در نارمک نیز فروشنده یک واحد ۱۰۶ متری، قیمت ۴۹ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان را پیشنهاد کرده است. در مقابل، قیمت پیشنهادی یک آپارتمان ۱۴۷ متری نوساز در هروی حدود ۳۶۳ میلیون تومان به ازای هر مترمربع است. این تفاوتها نشان میدهد حتی در مناطق شرقی نیز موقعیت محله، مشخصات بنا و سطح برخورداری ساختمان میتوانند به اختلاف قابلتوجه قیمت منجر شوند.
در غرب تهران نیز وضعیت مشابهی دیده میشود. یک واحد ۱۲۷ متری در محله فردوس با قیمت متری ۳۷۸ میلیون تومان و یک آپارتمان ۱۰۰ متری در باغ فیض با قیمت متری ۳۵۰ میلیون تومان عرضه شدهاند. در شهرزیبا نیز قیمت پیشنهادی یک آپارتمان ۱۰۳ متری بازسازیشده، ساخت سال ۱۳۸۳، حدود ۲۵ میلیارد و ۹۰۰ میلیون تومان است؛ معادل متری ۲۵۱ میلیون تومان. کنار هم قرار دادن این ارقام نشان میدهد که حتی در محدودههایی که از نظر سطح عمومی قیمت با محلههای شمالی فاصله دارند، هزینه خرید مسکن همچنان در سطحی قرار گرفته که تأمین آن برای بسیاری از خانوارهای فاقد دارایی ملکی دشوار است.
نکته مهم این است که اختلاف قیمت میان محلههای مختلف، تنها به معنای تفاوت در ارزش اقتصادی املاک نیست، بلکه به تفاوت در فرصتهای دسترسی خانوارها به امکانات شهری نیز منجر میشود. قیمت زمین و مسکن در محلههای برخوردار، علاوه بر ویژگیهای فیزیکی ساختمان، از دسترسی به خدمات، زیرساختها، مراکز تجاری، امکانات آموزشی و درمانی و موقعیت اجتماعی محله تأثیر میپذیرد. در نتیجه، خانوارهایی که از توان مالی بیشتری برخوردارند، امکان انتخاب محل سکونت در محدودههای دارای امکانات بیشتر را دارند؛ در حالی که خانوارهای کمدرآمد بهتدریج به سمت مناطق ارزانتر و دورتر از مراکز برخوردار سوق داده میشوند. این روند میتواند به بازتولید نابرابری اجتماعی در جغرافیای شهری منجر شود.
در جنوب و جنوب شرق تهران، قیمتهای پیشنهادی فاصله محسوسی با محلههای شمالی دارند. در محله خاوران، یک آپارتمان ۶۶ متری ساخت سال ۱۳۸۵ با آسانسور و پارکینگ به قیمت ۶ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان آگهی شده است. قیمت درجشده برای این واحد به ازای هر مترمربع حدود ۹۸.۵ میلیون تومان است؛ هرچند در توضیحات آگهی به هزینه ۴۰۰ میلیون تومانی پارکینگ نیز اشاره شده است. این رقم در مقایسه با قیمت یک میلیارد تومانی هر مترمربع در فایل ولنجک، فاصلهای بیش از ۱۰ برابری را نشان میدهد. به بیان دیگر، مبلغی که برای خرید یک آپارتمان ۶۶ متری در خاوران پیشنهاد شده، در فایل گرانقیمت ولنجک تنها معادل قیمت ۶.۵ مترمربع آپارتمان است.
در محله اتابک، یک آپارتمان ۱۰۳ متری ساخت سال ۱۴۰۲ با آسانسور، پارکینگ و انباری، ۱۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان قیمتگذاری شده است. در مسعودیه نیز یک واحد ۷۱ متری با قیمت پیشنهادی متری ۱۲۵ میلیون تومان در بازار عرضه شده است. این نمونهها نشان میدهند که در جنوب و جنوب شرق تهران، همچنان میتوان فایلهایی با قیمت هر مترمربع بهمراتب پایینتر از مناطق شمالی پیدا کرد، اما پایینتر بودن قیمت نسبی به معنای ارزان بودن مسکن در مقایسه با درآمد خانوار نیست. حتی خرید یک واحد ۶۶ متری در خاوران نیز به سرمایهای معادل ۶ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان نیاز دارد؛ رقمی که برای بخش بزرگی از خانوارهای فاقد پسانداز و دارایی ملکی، دستنیافتنی است.
از همین زاویه، مقایسه قیمتها در محلههای مختلف اهمیت بیشتری پیدا میکند. بودجه خرید یک آپارتمان ۱۰۳ متری در اتابک، معادل قیمت حدود ۱۲.۵ مترمربع از واحد لوکس عرضهشده در ولنجک است. همچنین با قیمت یک آپارتمان ۸۵ متری در سهروردی شمالی، بر مبنای قیمت پیشنهادی واحد خاوران، میتوان بیش از ۴۰۰ مترمربع مسکن در این محله خرید. این مقایسهها اگرچه بر اساس قیمتهای پیشنهادی فایلهای فروش انجام شدهاند و لزوماً بیانگر قیمت قطعی معاملات نیستند، اما بهخوبی ابعاد شکاف قیمتی میان بازارهای مختلف تهران را آشکار میکنند.
در تحلیل اقتصادی بازار مسکن، باید میان قیمت پیشنهادی فروشندگان و قیمت نهایی معاملات تفاوت قائل شد. آگهیهای ملکی بهتنهایی نمیتوانند نرخ قطعی خریدوفروش را مشخص کنند و ممکن است برخی فروشندگان با توجه به انتظارات تورمی، موقعیت ملک یا شرایط خاص بازار، قیمتهایی بالاتر از ارزش معاملاتی ملک تعیین کنند. با این حال، وقتی در فایلهای متعدد و در محلههای مختلف، چنین فاصلهای در قیمتهای پیشنهادی مشاهده میشود، نمیتوان از کنار آن بهسادگی عبور کرد. این قیمتها دستکم نشاندهنده انتظارات عرضهکنندگان و تصویری از سطوح قیمتی هستند که متقاضیان خرید با آن مواجه میشوند.
در شرایط تورمی اقتصاد ایران، مسکن علاوه بر کارکرد مصرفی، به یکی از مهمترین ابزارهای حفظ ارزش دارایی تبدیل شده است.
صاحبان سرمایه و داراییهای بزرگ، در صورت برخورداری از نقدینگی کافی، میتوانند منابع خود را به املاک گرانقیمت اختصاص دهند و از افزایش ارزش اسمی دارایی در بلندمدت بهرهمند شوند. در مقابل، خانوارهایی که بخش عمده درآمدشان از دستمزد تأمین میشود، معمولاً امکان همراهی با رشد قیمت مسکن را ندارند. هنگامی که سرعت افزایش قیمت ملک از رشد درآمد و پسانداز خانوارها پیشی میگیرد، فاصله میان مستأجران، متقاضیان مصرفی و مالکان چندملکی بیشتر میشود و امکان ورود گروههای جدید به بازار مالکیت کاهش پیدا میکند.
این وضعیت بهتدریج آثار خود را در ساختار اجتماعی شهر نیز نشان میدهد. خانوارهایی که توان خرید در مناطق مرکزی و شمالی را از دست میدهند، ناچارند به محلههای دورتر یا واحدهای کوچکتر و کمامکاناتتر فکر کنند. در سوی مقابل، گروههای برخوردار میتوانند با اتکا به داراییهای قبلی، در محلههای گرانقیمت باقی بمانند یا املاک بیشتری خریداری کنند. بنابراین، بازار مسکن نهتنها بازتابدهنده شکاف طبقاتی موجود است، بلکه میتواند به عاملی برای تعمیق آن تبدیل شود؛ زیرا دسترسی به یکی از مهمترین داراییهای اقتصادی را بیش از گذشته به میزان ثروت اولیه افراد وابسته میکند.
مقایسه فایلهای آبانماه ۱۴۰۵ نشان میدهد تهران از نظر قیمت مسکن عملاً با چند بازار متفاوت روبهرو است. در یک سوی این بازار، واحدهایی با قیمت هر مترمربع حدود ۹۸ میلیون تومان عرضه میشوند و در سوی دیگر، قیمت هر مترمربع یک آپارتمان به یک میلیارد تومان میرسد. این اختلاف بیش از ۹۰۰ میلیون تومانی، صرفاً یک تفاوت جغرافیایی نیست؛ بلکه تصویری از توزیع نابرابر سرمایه، قدرت خرید و امکان دسترسی به دارایی ملکی در اقتصاد شهری است.
مسئله اصلی نیز این نیست که چرا یک آپارتمان لوکس در ولنجک باید گرانتر از واحدی در خاوران باشد؛ تفاوت موقعیت و امکانات، بخشی از این اختلاف را توضیح میدهد. مسئله زمانی جدیتر میشود که قیمت مسکن در مناطق ارزانتر نیز از توان اقتصادی بخش بزرگی از جامعه فاصله گرفته و در همان حال، بازار واحدهای لوکس با ارقام چندصد میلیون تا یک میلیارد تومان برای هر مترمربع به فعالیت خود ادامه میدهد. در چنین شرایطی، مسکن بهجای آنکه صرفاً کالایی برای تأمین نیاز اولیه خانوار باشد، بیش از پیش به داراییای تبدیل میشود که دسترسی به آن تابع برخورداری قبلی از ثروت است. اختلاف قیمت مسکن در محلههای تهران را باید در پیوند با شکاف درآمدی، تورم داراییها و کاهش قدرت خرید خانوارها بررسی کرد. تا زمانی که رشد قیمت ملک با افزایش درآمد و توان پسانداز جامعه تناسب نداشته باشد، فاصله میان بازار مسکن مصرفی و لوکس بیشتر خواهد شد. نتیجه چنین روندی، محدود شدن مالکیت مسکن به گروههای برخوردارتر، افزایش ماندگاری خانوارها در بازار اجاره و تشدید جدایی اقتصادی و اجتماعی میان محلههای پایتخت است. تهران در آبانماه ۱۴۰۵ تنها با اختلاف قیمت چندصد میلیون تومانی میان خانههای شمال و جنوب روبهرو نیست؛ بلکه با شکافی مواجه است که در آن، ارزش یک مترمربع خانه در یک محله میتواند از کل سرمایه لازم برای خرید یک آپارتمان کوچک در محلهای دیگر فراتر برود.