مصداق هدایت
اظهارات رئیس مجلس شورای اسلامی درباره بیاهمیت بودن انتخاب میان مذاکره و جنگ، همزمان با استقرار سومین ناو هواپیمابر آمریکا در خاورمیانه، تصویری نگرانکننده از مسیری ترسیم میکند که جمهوری اسلامی برای ایران انتخاب کرده است. در شرایطی که خطر بازگشت جنگی گستردهتر افزایش یافته، به نظر میرسد اولویت تصمیمگیرندگان حکومت همچنان حفظ موقعیت نظامی و سیاسی خود است، نه جلوگیری از تحمیل هزینههای ویرانگر یک درگیری تازه بر جامعه ایران.
در حالی که نشانههای تشدید رویارویی نظامی میان ایران و آمریکا بار دیگر از تنگه هرمز تا کشورهای حاشیه خلیج فارس نمایان شده، اظهارات محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، درباره بیاهمیت بودن انتخاب واشنگتن میان مذاکره و جنگ، بیش از آنکه نشانه اعتمادبهنفس یک حکومت در موقعیت قدرت باشد، بیانگر نوعی بیاعتنایی خطرناک به پیامدهای ادامه بحران است. همزمان با ورود ناو هواپیمابر آمریکایی «یواساس تئودور روزولت» به منطقه عملیاتی فرماندهی مرکزی آمریکا، تهران و واشنگتن در وضعیتی قرار گرفتهاند که هر برخورد نظامی تازه میتواند به سرعت از یک درگیری محدود به رویارویی گستردهتری تبدیل شود.
قالیباف روز یکشنبه ۲۴ آبان، در جلسه علنی مجلس، گفت برای جمهوری اسلامی تفاوتی ندارد که ایالات متحده مسیر مذاکره را انتخاب کند یا جنگ را. او در عین حال مدعی شد اگر واشنگتن هفت شرط جمهوری اسلامی را بپذیرد، مسیر توافق باز خواهد بود. رئیس مجلس همچنین هشدار داد که در صورت تکرار آنچه «اشتباه آمریکا» خواند، این بار تواناییها و اراده نیروهای مسلح جمهوری اسلامی جغرافیای میدان نبرد را تعیین خواهد کرد.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که ایران نه به توافقی برای پایان دادن پایدار به بحران دست یافته و نه از خطر بازگشت درگیریهای گسترده نظامی فاصله گرفته است. در واقع، آنچه قالیباف از آن بهعنوان نپذیرفتن وضعیت «نه جنگ، نه صلح» سخن میگوید، در عمل میتواند به معنای پذیرش مخاطرات عبور از وضعیت شکننده کنونی به سمت یک جنگ تازه باشد؛ جنگی که پیامدهای آن، برخلاف محاسبات مقامهای نظامی و سیاسی، محدود به مراکز تصمیمگیری و ساختار قدرت نخواهد ماند.
آرایش نظامی آمریکا و باریکتر شدن فرصت دیپلماسی
ورود ناو هواپیمابر تئودور روزولت به حوزه عملیاتی سنتکام، یکی از مهمترین تحولات نظامی روزهای اخیر است. بر اساس گزارش یورونیوز، این ناو به دو گروه رزمی ناوهای هواپیمابر «جورج واشنگتن» و «جورج اچ. دبلیو. بوش» پیوسته و حضور همزمان سه گروه رزمی ناو هواپیمابر آمریکا در خاورمیانه را رقم زده است؛ وضعیتی که از زمان جنگ عراق سابقه نداشته است. گزارش مؤسسه نیروی دریایی آمریکا نیز در ۱۶ نوامبر تأیید کرد که گروه رزمی تئودور روزولت وارد حوزه عملیاتی ناوگان پنجم آمریکا شده است. این استقرار در شرایطی انجام میشود که تنشها بر سر محاصره دریایی ایران، امنیت کشتیرانی و حملات متقابل نظامی افزایش یافته است.
البته ورود این ناو به منطقه بهخودیخود به معنای تصمیم قطعی دولت دونالد ترامپ برای آغاز حملات تازه نیست. اما در شرایطی که آمریکا پیشتر نیز دو گروه رزمی ناو هواپیمابر در منطقه مستقر کرده و حملات هوایی میان دو طرف افزایش یافته، تقویت چنین آرایشی را نمیتوان صرفاً یک جابهجایی معمول نظامی تلقی کرد. این اقدام ظرفیت عملیاتی واشنگتن را برای اعمال فشار و در صورت تصمیم سیاسی، اجرای عملیات نظامی گستردهتر افزایش میدهد.
در سوی دیگر، تهران نیز نهتنها نشانهای جدی از تغییر رویکرد خود بروز نداده، بلکه با تداوم تهدیدهای نظامی و اقدامات پرخطر در آبراههای منطقه، عملاً بر پیچیدگی بحران افزوده است. تنگه هرمز که یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است، اکنون به یکی از اصلیترین کانونهای رویارویی تبدیل شده است. رویترز در گزارش ۱۶ نوامبر خود از افزایش حملات به کشتیها در این آبراه و آتشسوزی چند نفتکش خبر داد. سپاه پاسداران مدعی شد دو نفتکش هنگام تلاش برای عبور از مسیر جنوبی تنگه هرمز با مینهای دریایی برخورد کردهاند. نیروی دریایی ارتش ایران نیز روز دوشنبه از آتشسوزی یک نفتکش دیگر در شرق تنگه خبر داد. با این حال، جزئیات و تعداد کشتیهای آسیبدیده که از سوی نهادهای نظامی ایران اعلام شده، بهطور مستقل تأیید نشده است.
در همین حال، اداره عملیات تجارت دریایی بریتانیا از دریافت گزارشی درباره برخورد یک پرتابه ناشناس با یک نفتکش و وقوع آتشسوزی در اتاق موتور آن خبر داد. این حادثه نشان میدهد که خطر برای کشتیرانی تجاری دیگر صرفاً در حد تهدیدهای لفظی باقی نمانده است.
بحرین؛ نشانهای دیگر از گسترش دامنه بحران
تحولات بحرین نیز تصویری از گسترش جغرافیایی بحران ارائه میکند. نیروی دفاعی بحرین روز سهشنبه اعلام کرد سامانههای پدافندی این کشور شماری از حملات هوایی ایران را پیش از رسیدن به اهدافشان رهگیری کردهاند. این اعلام پس از آن صورت گرفت که سپاه پاسداران مدعی شد پهپادهای رزمی آن یک سامانه راداری متعلق به آمریکا در پایگاه شیخ عیسی بحرین را هدف قرار دادهاند. سپاه این اقدام را واکنشی به آنچه نقض مکرر حریم هوایی ایران از سوی پهپادهای آمریکایی خواند، توصیف کرد. بحرین نیز پیشتر درباره یک تهدید نامشخص هشدار داده و از شهروندان و ساکنان خواسته بود به نزدیکترین محل امن پناه ببرند.
خبرگزاری رویترز در گزارش ۱۷ نوامبر خود تأیید کرد که بحرین از رهگیری حملات هوایی ایران خبر داده و سپاه نیز مسئولیت حمله پهپادی به سامانه راداری آمریکا را پذیرفته است. این تحولات در شرایطی رخ میدهد که بحرین میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا است و حمله به تأسیسات نظامی آمریکا در این کشور میتواند دامنه واکنش واشنگتن را بهشدت افزایش دهد.
همزمان، سفر و دیدارهای عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، با مقامهای پاکستانی از جمله عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، نشان میدهد که تهران همچنان به کانالهای منطقهای برای پیگیری تحولات و احتمالاً انتقال پیامهای دیپلماتیک متکی است. با این حال، وجود چنین تماسهایی هنوز به معنای شکلگیری یک مسیر مؤثر برای توقف تنشها نیست.
هزینهای که مردم میپردازند
آنچه در میان این تحولات کمتر در محاسبات رسمی جمهوری اسلامی دیده میشود، سرنوشت جامعهای است که هنوز از پیامدهای جنگ قبلی، فشار تحریمها و بحرانهای اقتصادی و اجتماعی رها نشده است. برای شهروندان ایرانی، بازگشت جنگ صرفاً به معنای تغییر موازنه نظامی یا افزایش فشار بر طرف مقابل نیست؛ به معنای احتمال تخریب زیرساختها، ناامنی شهرها، اختلال در خدمات عمومی، افزایش بیکاری، سقوط بیشتر قدرت خرید و دشوارتر شدن دسترسی به نیازهای اولیه زندگی است.
حتی بدون آغاز یک جنگ تمامعیار نیز وضعیت کنونی هزینههای سنگینی بر جامعه تحمیل میکند. گزارش یورونیوز در ۱۷ نوامبر درباره مخاطرات وضعیت «نه جنگ، نه صلح» تأکید میکند که ادامه این شرایط میتواند اقتصاد، امنیت و زندگی روزمره مردم را در وضعیتی فرسایشی گرفتار کند. تحریمها، محدودیتهای بانکی و تجاری، دشواری فروش نفت و افزایش هزینههای حملونقل و بیمه، همگی فشارهایی هستند که مستقیماً به اقتصاد خانوار منتقل میشوند.
در چنین شرایطی، سرمایهگذاری بلندمدت دشوارتر میشود، فرصتهای شغلی کاهش مییابد و خانوارها ناچارند در فضایی از نااطمینانی دائمی برای آینده خود تصمیم بگیرند. اگر درگیری نظامی از سر گرفته شود، این فشارها میتواند با تخریب زیرساختها و اختلال در تجارت و تولید تشدید شود. به این ترتیب، حتی شهروندانی که در مناطق مستقیماً هدف حملات قرار نمیگیرند نیز از پیامدهای جنگ در امان نخواهند بود.
تنگه هرمز در این میان اهمیت ویژهای دارد. هرگونه اختلال پایدار در عبور نفتکشها و تجارت دریایی نهتنها اقتصاد کشورهای واردکننده انرژی و بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه میتواند درآمدهای صادراتی ایران را نیز محدودتر کند. جمهوری اسلامی با تبدیل امنیت این آبراه به ابزار فشار سیاسی، در عمل اقتصاد و معیشت مردم ایران را نیز در معرض پیامدهای یک تقابل پرهزینه قرار میدهد.
مشکل اصلی این است که در ادبیات مقامهای جمهوری اسلامی، هزینههای چنین سیاستی اغلب با مفاهیمی مانند بازدارندگی، مقاومت و تغییر معادلات منطقهای توجیه میشود؛ مفاهیمی که در نهایت هیچ تضمینی برای امنیت اقتصادی و جانی شهروندان فراهم نمیکنند. در این چارچوب، ظاهراً آنچه اهمیت دارد حفظ توانایی حکومت برای اعمال فشار و نشان دادن قدرت است، نه اینکه جامعه ایران تا چه اندازه توان تحمل یک بحران دیگر را دارد.
سیاست بقای حکومت به جای امنیت جامعه
اظهارات قالیباف را باید در همین چارچوب بررسی کرد. او از یک طرف میگوید جمهوری اسلامی میان مذاکره و جنگ تفاوتی قائل نیست و از طرف دیگر، پذیرش شروط هفتگانه تهران از سوی واشنگتن را راه توافق معرفی میکند. این موضع، بیش از آنکه چشماندازی روشن برای پایان بحران ارائه دهد، نشاندهنده تداوم سیاستی است که در آن مذاکره نه بهعنوان مسیری برای جلوگیری از جنگ، بلکه بهعنوان عرصهای برای تحمیل خواستههای حداکثری دنبال میشود.
طبیعی است که دولت آمریکا نیز در شکلگیری وضعیت کنونی و تشدید خطر جنگ مسئولیت دارد. محاصره دریایی، تحریمها و حملات نظامی واشنگتن به ایران، همگی در افزایش تنش نقش دارند. اما این واقعیت مسئولیت تصمیمگیرندگان جمهوری اسلامی را برای پرهیز از اقدامات پرمخاطره و تلاش برای جلوگیری از یک فاجعه تازه از میان نمیبرد. هیچیک از این فشارها، تهدید جان و آینده میلیونها شهروند ایرانی را به یک انتخاب اجتنابناپذیر تبدیل نمیکند.
در همین حال، تجربه ماههای گذشته نشان داده است که تصور امکان مدیریت بحران از طریق افزایش فشار نظامی و تهدید متقابل تا چه اندازه میتواند خطرناک باشد. گزارش رویترز از تحولات تنگه هرمز به نقل از دنی سیترینوویچ، رئیس پیشین بخش پژوهش اطلاعات نظامی اسرائیل، هشدار میدهد که وضعیت کنونی این آبراه از اساس بیثبات است و حتی اگر هیچیک از طرفها خواهان رویارویی گستردهتر نباشند، پویایی تحولات میتواند آنها را به سمت تشدید تنش سوق دهد.
این همان خطری است که در محاسبات سیاسی تهران ظاهراً به حاشیه رانده شده است: جنگ لزوماً با تصمیم آگاهانه و اعلامشده دو طرف آغاز نمیشود. گاهی مجموعهای از حملات محدود، پاسخهای متقابل، اشتباههای محاسباتی و نبود کانالهای مؤثر ارتباطی، شرایطی ایجاد میکند که کنترل بحران از دست طرفها خارج شود.
در چنین وضعیتی، استقرار ناوهای هواپیمابر آمریکا، حملات پهپادی و موشکی، تهدید کشتیهای تجاری و گسترش دامنه درگیری به کشورهای منطقه، هرکدام میتوانند حلقهای از زنجیرهای باشند که به یک رویارویی بزرگتر منتهی میشود.
آنچه این چشمانداز را برای جامعه ایران نگرانکنندهتر میکند، فقدان نشانههای جدی از اولویت یافتن منافع عمومی در تصمیمگیریهای کلان جمهوری اسلامی است. مقامهای حکومت از آمادگی برای جنگ سخن میگویند، اما کمتر توضیح میدهند که برای حفاظت از زندگی شهروندان، زیرساختهای حیاتی، اقتصاد و خدمات عمومی در صورت بازگشت حملات چه برنامهای دارند. از سوی دیگر، هیچ چشمانداز روشنی نیز برای خروج از چرخه تحریم، انزوای اقتصادی و تنش دائمی ارائه نمیشود.
در نهایت، مسئله فقط این نیست که دونالد ترامپ چه تصمیمی خواهد گرفت یا ناوهای آمریکایی چه مأموریتی در منطقه خواهند داشت. مسئله این است که جمهوری اسلامی با چه منطقی حاضر است آینده یک کشور را به چنین معادله پرمخاطرهای گره بزند. اگر هدف سیاست خارجی تأمین امنیت و رفاه جامعه باشد، جلوگیری از جنگ باید در مرکز تصمیمگیری قرار گیرد، نه اینکه احتمال جنگ به ابزاری برای نمایش قدرت و امتیازگیری تبدیل شود. برای مردمی که سالها هزینه سیاستهای تنشزای حکومت را در زندگی روزمره خود پرداختهاند، بازگشت جنگ میتواند به معنای ورود به مرحلهای بهمراتب ویرانگرتر باشد. در حالی که سه ناو هواپیمابر آمریکا در منطقه مستقر شدهاند، تنگه هرمز به کانون تقابل تبدیل شده و حملات در کشورهای خلیج فارس ادامه دارد، اظهارات قالیباف نه نشانهای از یک راهبرد مسئولانه برای جلوگیری از فاجعه، بلکه یادآور این واقعیت است که تصمیمگیرندگان جمهوری اسلامی همچنان حاضرند خطرات سنگین سیاستهای خود را به جامعهای تحمیل کنند که نقشی در تعیین آنها نداشته است.
در چنین شرایطی، خطرناکترین بخش بحران شاید نه فقط احتمال آغاز دوباره جنگ، بلکه عادی شدن این تصور در ساختار قدرت باشد که مردم ایران همواره باید هزینه تصمیمهایی را بپردازند که برای حفظ موقعیت سیاسی و ایدئولوژیک حکومت گرفته میشوند.