یادداشت اختصاصی/ گروه سیاسی- بیژن پویان
در روزهای اخیر، یکی از پرتکرارترین عبارتها در ادبیات مقامات ارشد ایران «خروج از وضعیت نه جنگ، نه صلح» بوده است؛ عبارتی که در ظاهر نشانه احساس خطر و میل به تغییر است، اما در میدان عمل هنوز به یک نقشه راه روشن تبدیل نشده است. مسعود پزشکیان از زیانبار بودن این بلاتکلیفی میگوید و خروج سریع از آن را ضروری میداند؛ محمدباقر قالیباف بر حرکت طبق دستور رهبری در این مسیر تأکید میکند؛ و عباس عراقچی نیز با نامطلوب خواندن وضعیت موجود، از تلاش برای رسیدن به توافقی «خوب، شرافتمندانه و عزتمندانه» سخن میگوید. اما در میدان سیاست و اقتصاد، با این عبارات کلی و خوشساخت نمیتوان گره باز کرد؛ «با حلوا حلوا کردن دهان شیرین نمیشود» و تا زمانی که سازوکار واقعی و قابل اتکایی برای عبور از این وضعیت دیده نشود، تکرار این جملات بیش از آنکه نشانه اقدام باشد، شبیه یک شعار تکراری به نظر میرسد.
برای فهم اینکه «نه جنگ، نه صلح» در ادبیات سیاسی چه معنایی دارد و چرا چنین وضعیتی میتواند پرخطر باشد، باید به عقبتر، به اوایل سال ۱۹۱۸ و مذاکرات برست-لیتوفسک در جریان جنگ جهانی اول برگشت. در آن مقطع، لئون تروتسکی که مسئولیت مذاکره با آلمان را بر عهده داشت، راهبرد «نه جنگ، نه صلح» را مطرح کرد تا دولت تازهتأسیس بلشویکی را از جنگ خارج کند، اما پیمان صلحی را که همراه با واگذاری بخشهای بزرگی از قلمرو و تحقیرآمیز میدانست، امضا نکند. تروتسکی حساب کرده بود که با توقف یکجانبه جنگ و خرید زمان، شعله نارضایتی کارگران در آلمان و اتریش-مجارستان به انقلاب سوسیالیستی میکشد و معادلات را به نفع شوروی تغییر میدهد. در آن سوی ماجرا، ولادیمیر لنین ایستاده بود که با این نگاه مخالف بود و میگفت کشوری که توان مقاومت نظامی ندارد، برای حفظ اصل نظام و بازسازی، باید تن به یک صلح سخت بدهد و در انتظار حوادث بیرونی زمان را از دست ندهد. تاریخ اما به تروتسکی روی خوش نشان نداد؛ درست مثل تجربهای که بعدها در خاورمیانه نیز به شکل دیگری تکرار شد.
در جریان مناقشه عربها و اسرائیل پیش از جنگ ششروزه ۱۹۶۷، رهبران کشورهای عربی وعدههای بزرگ و اصرار بر مواضع حداکثری وارد فضایی شدند که نه صلح پایدار داشت و نه آمادگی واقعی برای مواجهه با پیامدهایش؛ نتیجهاش آن شد که امید بستن به شعار و تغییر ناگهانی معادلات، به شکستی سنگین و از دست رفتن بخشهای بیشتری از قلمرو ختم شد. در مورد برست-لیتوفسک نیز بلافاصله پس از اعلام موضع تروتسکی، ارتش آلمان پیشروی جدیدی را شروع کرد و دولت شوروی که توان ایستادگی مؤثر نداشت، ناچار شد در مارس ۱۹۱۸ پیمان صلح را با شرایطی به مراتب سختتر و سنگینتر امضا کند. این روایتها یک هشدار برای سیاستگذاران است. وقتی توازن قوا و توان اقتصادی در وضعیت شکننده قرار دارد، اتکا به فرضیات خوشبینانه درباره تغییر شرایط طرف مقابل، نهتنها هزینهها را کم نمیکند، بلکه میتواند به تحمیل شرایط دشوارتر منجر شود. حالا اگر این تصویر را روی میز امروز ایران بگذاریم، یک تفاوت کلیدی به چشم میخورد: «نه جنگ، نه صلح» برای تهران بیش از آنکه یک راهبرد طراحیشده و حسابشده باشد، به یک وضعیت تحمیلی و محصول کشمکش با آمریکا تبدیل شده است. عراقچی میگوید آمریکا باید شرایط ایران را بپذیرد، اما تا این لحظه هیچ نشانه روشنی از پذیرش این شروط از سوی واشنگتن دیده نمیشود.
از آنسو، نه ایران از خواستههای حداکثری خود—از جمله کنترل تنگه هرمز، خروج نیروهای آمریکایی از منطقه و ادامه حمایت از محور مقاومت—عقب نشسته و نه آمریکا حاضر است از خطوط قرمز خود، مانند لغو محاصره در تنگه هرمز و تعیین تکلیف برنامه هستهای و ذخایر اورانیوم غنیشده، کوتاه بیاید. نتیجه این تقابل، رفتوآمدهای فرسایشی میان مذاکره و تنش است؛ وضعیتی که یک روز با میانجیگری و گفتوگو همراه میشود و روز دیگر با اعلام پایان تفاهمنامهها و بازگشت به رویارویی نظامی.
وقتی در چنین شرایطی وزیر خارجه از پذیرش شروط از سوی طرف مقابل حرف میزند، اما در عمل هیچ گرهای باز نمیشود و هیچ راهکار مشخصی برای شکستن این بنبست ارائه نمیگردد، این پرسش جدی مطرح میشود که تدبیر واقعی کجاست؟ اصرار بر مواضعی که تا این لحظه به نتیجه نرسیدهاند، بدون ارائه مسیر جایگزین، بیش از آنکه نشانه اراده جدی برای خروج از بلاتکلیفی باشد، شبیه لجاجت و ایستادن در یک نقطه فرسایشی است. به نظر میرسد یکی از محاسبات تهران خرید زمان تا رسیدن به انتخابات ریاست جمهوری آمریکا است؛ با این امید که دونالد ترامپ کنار برود و سیاستهای آمریکا تغییر کند. اما این محاسبه نیز اگر بدون پشتوانه واقعی و با چشمپوشی از هزینههای سنگین داخلی دنبال شود، میتواند همان دام خوشبینی تروتسکی را تکرار کند؛ بهویژه وقتی طرف مقابل ممکن است به جای عقبنشینی، فشار را بیشتر کند.
در این میان، اما، مسئله اصلی جای دیگری است. فشار روزمره این وضعیت بر دوش مردم و اقتصاد کشور. پزشکیان به خوبی میداند که ادامه کار در چنین فضایی دشوار است و زندگی روزمره مردم زیر فشار تورم، ناترازیها، تحریمها و پرداخت با تاخیر حقوق بازنشستگان عملاً کمرش خم شده است. اینکه گفته شود جغرافیای کشور پر از سرمایههای معدنی و ذخایر ارزشمند است، دردی را دوا نمیکند تا زمانی که مسیر ورود سرمایه خارجی، فناوری، ثبات پولی و گشایشهای بینالمللی بسته باشد. معدن و جغرافیا بدون ثبات اقتصادی و دیپلماسی کارآمد، خودبهخود سفره مردم را پر نمیکند.
از سوی دیگر، نباید نقش کارکردهای داخلی این وضعیت را هم نادیده گرفت. تداوم فضای «نه جنگ، نه صلح» برای حاکمیت میتواند در کوتاهمدت کارکردهایی داشته باشد؛ از توجیه کمبودها و مهار نارضایتیهای داخلی گرفته تا مدیریت مسائل داخلی درست شبیه همان الگویی که در مقاطع قبلی از فضای جنگی یا بحرانی برای کنترل فشارهای درونی استفاده شده است. اما این کارکردها شکننده و پرهزینه است؛ چون فرسایش اقتصادی و نارضایتی اجتماعی اگر در میانمدت و درازمدت انباشته شوند، بحرانهایی میسازند که دیگر با شعار و فضای بحرانی جمع نمیشوند. اگر واقعاً عزم خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» و سبک کردن بار از دوش مردم وجود دارد، «تدبیر» باید از سطح شعار و کلیگویی پایین بیاید و به تصمیمهای مشخص تبدیل شود. یک راهکار واقعی یعنی تعریف دقیق و قابلاجرا از «توافق عزتمندانه»، روشن کردن خطوط قرمز و امتیازات متقابل در پرونده هستهای و مسائل منطقهای، و پرهیز از نوسانهای پیاپی میان مذاکره و تقابل که بیاعتمادی و بیثباتی را بیشتر میکند. تا زمانی که این تصمیمهای سخت گرفته نشود، «نه جنگ، نه صلح» همچنان به عنوان یک واقعیت سنگین و فرسایشی ادامه خواهد داشت.