امید آزادی
همزمان که صدای آژیرهای خطر در منامه پیچید، تهران از حمله به پایگاههای آمریکایی خبر داد و رسانههای نزدیک به نهادهای نظامی با آبوتاب از یک «پرتابگر دوقلوی موشکی» رونمایی کردند؛ این اما همه ماجرا نبود چون روزنامه کیهان در شماره امروز خود وقوع جنگ را قطعی دانست و خواستار وارد کردن «ضربه اول» شد، در عین حال معاون قرارگاه خاتمالانبیا از امکان تغییر فتوا درباره ساخت بمب اتم سخن گفت. همه اینها درحالی است که طی روزهای گذشته جنجال صف کشیدن نفتکشها در اطراف خارک و آمادگی برای حرکت در مسیر شکستن محاصره نیز در صدر خبرها بوده است.
این چیدمان خبری در نگاه اولاز یک آرایش تهاجمی و آمادگی برای نبرد حکایت دارد؛ اما کافی است کمی از هیاهوی تیترهای نظامی فاصله بگیریم و تا تصویر واقعی از بحران عمیق اقتصادی و بنبست نقدینگی، خود را نشان دهد. کنار هم قرار دادن این قطعات پازل روشن میکند که غرش موشکها در بحرین و رجزخوانیهای رسانهای در تهران، بیش از آنکه نشانه قدرت و برتری نظامی باشد، یک پوشش پرسروصدا برای نجات شریان حیاتی اقتصاد جمهوری اسلامی از خفگی محاصره دریایی است.
از شکار رادار پاتریوت تا هشدار به همسایگان
عملیات ترکیبی موشکی و پهپادی دیشب علیه بحرین، صحنه تازهای از جنگ روایتها میان تهران و واشنگتن را رقم زد. رسانههای رسمی در ایران، از جمله خبرگزاریهای فارس و تسنیم، با استناد به اطلاعیههای سپاه پاسداران مدعی شدند که این حمله در پاسخ به نقض حریم هوایی ایران توسط پهپادهای آمریکایی و حمله به رادار جزیره هنگام انجام شده و طی آن، دو رادار حیاتی سامانه پدافندی پاتریوت در پایگاههای نظامی آمریکا منهدم شده است. این رسانهها همچنین با مانور دادن روی سقوط یک موشک رهگیر در مناطق مسکونی منامه، تلاش کردند ناکارآمدی سپر دفاعی ایالات متحده را به تصویر بکشند.
در سوی مقابل اما، وزارت کشور بحرین و شبکه آمریکایی سیبیاس روایت کاملاً متفاوتی ارائه میدهند؛ در حالی که مقامات بحرینی به صدا درآمدن سهباره آژیرهای خطر و وقوع آتشسوزی را تأیید کردهاند، ادعای اصابت به تجهیزات نظامی آمریکا را رد کرده و اعلام کردهاند که پرتابهها به یک تأسیسات صنعتی غیرنظامی اصابت کرده و خسارات مالی به بار آورده است.
فارغ از اینکه کدام روایت به واقعیت میدانی نزدیکتر است، پیام سیاسی این حمله برای پایتختهای عربی خلیج فارس کاملاً شفاف و بیپرده است؛ تهران میخواهد به منامه، ریاض و ابوظبی یادآوری کند که در صورت تداوم همراهی با محاصره آمریکا یا گشودن حریم هوایی خود به روی جنگندههای غربی، زیرساختهای اقتصادی و غیرنظامی آنها نخستین اهداف در تیررس خواهند بود.
بحران نقدینگی در خارک
اما چرا جمهوری اسلامی در چنین مقطعی حاضر شده ریسک گسترش جغرافیایی درگیری به خاک کشورهای همسایه را بپذیرد؟ پاسخ این پرسش را باید در دادههای بیتعارف بازار انرژی جستوجو کرد. بر اساس گزارشهای منتشرشده توسط مؤسسات رصد کشتیرانی مانند کپلر و تحلیلهای رسانههایی چون المانیتور، محاصره دریایی اعمالشده از سوی آمریکا از اواخر تابستان تاکنون، صادرات نفت ایران را عملاً به صفر رسانده است؛ وضعیتی بیسابقه که برای نخستین بار پس از انقلاب ۵۷ رخ میدهد و ماهانه بین سه تا شش میلیارد دلار به خزانه تهران زیان وارد میکند. این انسداد مالی دیگر صرفاً یک عدد در ترازنامههای دولتی نیست، بلکه آثار آن به شکل کمبود شدید سوخت و قطعیهای گسترده برق در داخل کشور سر باز کرده است.
در چنین شرایطی، حاکمیت اگرچ هنوز رسما اعلام نکرده اما سناریوی اعزام کاروان نفتکشها به سمت چین و «شکستن حصر دریایی» را روی میز گذاشته است. تهدید صریح آنها مبنی بر اینکه هرگونه شلیک یا ممانعت آمریکا از عبور این کاروان، با حمله مستقیم به چاهها و تأسیسات نفتی عربستان، امارات و قطر پاسخ داده خواهد شد، یک تاکتیک کلاسیک گروگانگیری انرژی است. تهران به خوبی میداند در یک نبرد متعارف دریایی توان رویارویی با ناوگان پنجم آمریکا را ندارد، بنابراین تلاش میکند با گره زدن سرنوشت صادرات نفت خود به امنیت انرژی کل جهان، واشنگتن را در دوراهی دشوار «چشمپوشی از محاصره» یا «پذیرش شوک قیمت نفت در بازارهای جهانی» قرار دهد.
پرتابگرهای دوقلو و رویای ضربه اول
در امتداد همین فشار اقتصادی است که باید رونمایی دیروز نیروی هوافضای سپاه از یک پایگاه جدید زیرزمینی و «پرتابگر دوقلوی موشکهای سوخت مایع» یا خط و نشانهای امروز فرمانده سپاه و معاون قرارگاه خاتمالانبیاء را تحلیل کرد. صداوسیما و خبرگزاریهای داخلی با برجستهسازی ویژگیهایی همچون هدایت مستقل از سامانههای ماهوارهای، این رونمایی را گامی بلند در ارتقای توان تهاجمی معرفی کردند. با این حال، تحلیلگران نظامی در رسانههای بینالمللی مانند آسوشیتدپرس نگاه واقعبینانهتری به این نمایشها دارند و آن را تلاشی برای ترمیم تصویر مخدوششده بازدارندگی ایران پس از ضربات سنگین اخیر آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای نظامی و پدافندی کشور میدانند.
روی آوردن به پرتابگرهای چندگانه در دکترین نظامی بیش از آنکه نشانه برتری فناورانه باشد، راهحلی برای افزایش حجم آتش در شرایطی است که تعداد سکوهای پرتاب یا پایگاههای عملیاتی بر اثر حملات هوایی فرسایش یافته است.
سرمقاله امروز روزنامه کیهان درباره ضرورت «ضربه اول» و قطعی بودن جنگ نیز دقیقاً در همین چارچوب معنا پیدا میکند؛ ادبیاتی که بیش از آنکه برآمده از آمادگی برای یک جنگ فرسایشی باشد، نوعی عملیات روانی برای بالابردن هزینه محاسباتی کاخ سفید است، بهویژه پس از آنکه شبکه سیبیاس از بررسی گزینههای حمله جدید توسط آمریکا و اسرائیل خبر داد.
تقابل ژنرالهای تندرو با دیپلماتهای مستأصل
نکته قابل تأمل در این میان، شکاف عمیقی است که در لحن و رفتار بخشهای مختلف حاکمیت در تهران به چشم میخورد. در حالی که تریبونهای تندرو و رسانههای وابسته به نهادهای نظامی بر طبل «ضربه پیشدستانه» و بستن تنگه هرمز میکوبند، اظهارات اخیر مسعود پزشکیان درباره اختیارات شورای عالی امنیت ملی برای دستیابی به توافق و اخبار پشتپرده از تحرکات دیپلماتیک در دوحه و رایزنیهای فرستادگان دونالد ترامپ با میانجیهای قطری، از وجود یک جریان نگران در بدنه اجرایی کشور حکایت دارد. این دوگانگی نشان میدهد که تصمیمگیران در تهران میان دو ترس بزرگ گرفتار شدهاند؛ ترس از اینکه عقبنشینی در برابر محاصره دریایی به معنای پذیرش شکست و فروریختن اقتدار داخلی تعبیر شود، و ترس از اینکه تداوم این وضعیت در آستانه فصل سرما، بحران معیشتی و نارضایتیهای عمومی را به نقطه انفجار برساند.
به نظر میرسد رجزخوانیهای موشکی، حمله شبانه به بحرین و صفآرایی نفتکشها در خارک، همگی قطعات یک بازی پرخطر هستند که هدف نهاییشان نه آغاز یک جنگ جهانی، بلکه باجگیری از واشنگتن برای لغو محاصره دریایی و خرید زمان در میز مذاکره است؛ قماری سنگین که در صورت کوچکترین خطای محاسباتی، پرداخت هزینه آن را بر گردن مردم ایران و اقتصاد ازنفسافتاده کشور خواهد افتاد.