مصداق هدایت
اظهارات تازه دونالد ترامپ درباره بینتیجه بودن تفاهمنامه با جمهوری اسلامی، همزمان با افزایش گزارشها درباره آمادگی نظامی آمریکا و اسرائیل برای ازسرگیری حملات، بار دیگر احتمال بازگشت جنگ به ایران را به یکی از مهمترین موضوعات تحولات منطقه تبدیل کرده است. سفر اخیر رئیس موساد به واشنگتن و تلاش او برای جلب حمایت مقامهای دولت ترامپ از حملات مشترک نظامی نیز نشان میدهد که در اسرائیل، گزینه نظامی نهتنها از دستور کار خارج نشده، بلکه همچنان برای متقاعد کردن واشنگتن درباره ضرورت اجرای آن تلاش میشود.
با این حال، هنوز نمیتوان از تصمیم قطعی ترامپ برای آغاز دور تازهای از حملات سخن گفت. آنچه از مجموعه تحولات اخیر برمیآید، وضعیتی خطرناکتر از یک تهدید لفظی معمولی است: مذاکرهای که اعتبار خود را از دست داده، فشار نظامی که ادامه دارد و دولتی در تهران که بهجای ارائه چشماندازی روشن برای خروج کشور از بحران، همچنان درگیر منازعهای فرساینده با قدرتهای خارجی است. در چنین شرایطی، فاصله میان ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح و بازگشت به رویارویی نظامی ممکن است بسیار کمتر از آن چیزی باشد که جامعه ایران تصور میکند.
ترامپ: تفاهمنامه با تهران اتلاف وقت بود
ترامپ پنجشنبه ۱۹ نوامبر، در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز، تفاهمنامه ماه ژوئن میان تهران و واشنگتن را «اتلاف وقت» توصیف کرد و گفت این توافق به او نشان داده است که مقامهای جمهوری اسلامی قابل اعتماد نیستند. او در عین حال مدعی شد امضای تفاهمنامه اشتباه نبوده، زیرا دستکم باعث شده واشنگتن شناخت بیشتری از طرف ایرانی پیدا کند.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که تفاهمنامه ژوئن قرار بود زمینه پایان درگیری نظامی و آغاز مذاکرات برای دستیابی به توافقی جامعتر را فراهم کند. با این حال، توافق یادشده دوام چندانی نداشت و در پی ازسرگیری درگیریها در ماه ژوئیه عملاً فروپاشید. اکنون نهتنها چشمانداز روشنی برای احیای آن وجود ندارد، بلکه طرف آمریکایی از ادامه فشار اقتصادی و محاصره دریایی بهعنوان ابزارهایی برای وادار کردن تهران به عقبنشینی سخن میگوید. ترامپ در مصاحبه با فاکسنیوز درباره زمان تصمیمگیری برای تحولات بعدی نیز گفت: «سال نو فرا خواهد رسید و خواهیم دید پس از اول ژانویه چه میشود.» او در گفتوگو با رویترز نیز تأکید کرد که برای تصمیمگیری درباره ایران عجلهای ندارد و بررسی این موضوع را به آغاز سال آینده موکول کرده است.
البته باید در نظر داشت که این زمانبندی را نمیتوان به معنای منتفی شدن حمله نظامی دانست. ترامپ از یک سو از بینتیجه بودن توافق سخن میگوید و از سوی دیگر، با اعلام اینکه تصمیم نهایی را به سال آینده موکول کرده، عملاً امکان تشدید درگیری را باز نگه میدارد. به عبارت دیگر، پیام واشنگتن نه بازگشت قطعی به دیپلماسی است و نه اعلام رسمی آغاز جنگ؛ بلکه ادامه وضعیتی است که در آن تهدید نظامی به بخشی از ابزار فشار سیاسی و اقتصادی تبدیل شده است.
سفر رئیس موساد؛ تلاش برای کشاندن واشنگتن به جنگی تازه
در کنار اظهارات ترامپ، گزارش رویترز درباره سفر رومن گافمن، رئیس موساد، به آمریکا اهمیت ویژهای دارد. رویترز در گزارشی که ۱۸ نوامبر منتشر کرد، به نقل از دو منبع آگاه نوشت گافمن در جریان دیدارهای خود با مقامهای دولت ترامپ، از حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران حمایت کرده است. بر اساس این گزارش، رئیس موساد در واشنگتن با شماری از مقامهای دولت آمریکا، از جمله جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، دیدار کرده و اطلاعات و ارزیابیهای اطلاعاتی اسرائیل درباره ایران را در اختیار آنان قرار داده است. گفته میشود بخشی از این اطلاعات به برنامه هستهای ایران مربوط بوده است. گافمن همچنین به میامی سفر کرده تا با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، دیدار کند.
اهمیت این سفر صرفاً در تبادل اطلاعات امنیتی میان دو متحد نیست. بنا بر گزارش رویترز، ران درمر، وزیر پیشین اسرائیل و از نزدیکان بنیامین نتانیاهو، نیز همزمان در آمریکا حضور داشته و برای جلب حمایت دولت ترامپ از حمله مشترک به ایران رایزنی کرده است. این تحرکات بخشی از تلاش گستردهتر نتانیاهو برای متقاعد کردن رئیسجمهوری آمریکا به آغاز دور تازهای از عملیات نظامی ارزیابی شده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، نتانیاهو معتقد است فرصت برای اقدام نظامی علیه ایران در حال محدود شدن است. یکی از منابع رویترز گفته است نگرانی اسرائیل از آن است که آمریکا پیش از پایان سال، بخشی از حضور نظامی گسترده خود در منطقه را کاهش دهد.
از نگاه تلآویو، ترکیب ظرفیت نظامی حاضر در منطقه و آمادگی عملیاتی آمریکا فرصتی است که ممکن است در آینده به همین شکل در دسترس نباشد.
گزارشهای رسانههای اسرائیلی نیز از افزایش رایزنیهای امنیتی نتانیاهو حکایت دارند. شبکه ۱۳ اسرائیل گزارش داده است که نخستوزیر این کشور در نشستهایی با مقامهای ارشد امنیتی و شماری از وزیران، بار دیگر بر ضرورت اقدام علیه ایران تأکید کرده است. روزنامه تایمز اسرائیل نیز به نقل از شبکه ۱۳ نوشت نتانیاهو در گفتوگوهای اخیر خود از اجتنابناپذیر بودن عملیات تازه علیه جمهوری اسلامی سخن گفته است.
با این حال، نکته مهم در گزارش رویترز آن است که حتی ارزیابی نظامی اسرائیل نیز لزوماً از وجود تهدیدی فوری و قریبالوقوع از جانب ایران حکایت نمیکند. دو منبع آگاه به رویترز گفتهاند ارتش اسرائیل ایران را در وضعیت فعلی تهدیدی فوری برای این کشور ارزیابی نمیکند و در نتیجه، از منظر نظامی ضرورتی برای اقدام فوری وجود ندارد. دو مقام اروپایی نیز گفتهاند با وجود فشار اقتصادی بر ایران، نشانهای از نزدیک بودن فروپاشی حکومت دیده نمیشود و درباره دستاورد احتمالی حملات جدید تردید دارند.
محاصره اقتصادی و آرایش نظامی؛ جنگی که هنوز متوقف نشده است
همزمان با این تحولات، فشار نظامی و اقتصادی آمریکا علیه ایران ادامه دارد. رویترز هفتم نوامبر گزارش داد که ارتش آمریکا در حال گسترش سازوکار محاصره اقتصادی ایران از مسیرهای دریایی به مرزهای زمینی و دریای خزر است. بر اساس این گزارش، نیروی ویژهای با عنوان «آیرون گیت» برای هماهنگی میان نهادهای مختلف دولت آمریکا تشکیل شده تا انتقال تسلیحات، کالاهای تحریمی، فناوریهای دوکاربردی و درآمدهای غیرقانونی منتسب به ایران را محدود کند. پیشتر، فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده بود که محاصره دریایی تا آن زمان مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است. این رقم، در صورت صحت برآورد سنتکام، نشاندهنده ابعاد فشار اقتصادیای است که واشنگتن برای محدود کردن منابع مالی حکومت ایران به کار گرفته است.
از سوی دیگر، حضور ناوهای هواپیمابر و شناورهای جنگی آمریکا در منطقه نیز ادامه دارد. گزارش مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل در هشتم نوامبر از حضور دو ناو هواپیمابر، یازده ناوشکن و یک رزمناو آمریکایی در دریای عرب خبر داده بود. همچنین گزارش مؤسسه مطالعات نیروی دریایی آمریکا در ۱۹ نوامبر از حضور دو گروه ضربت ناو هواپیمابر، از جمله گروه ضربت ناو تئودور روزولت، در منطقه خبر داد.
در عین حال، روزنامه نیویورکتایمز از بررسی گزینههای مختلف حمله توسط ترامپ خبر میدهد. این گزینهها، بنا بر گزارش منتشرشده، از حمله به تأسیسات هستهای و موشکی تا عملیات گستردهتر علیه مراکز فرماندهی و زیرساختهای انرژی ایران را شامل میشوند. در یکی از سناریوهای مطرحشده، حملاتی چهار تا هفتروزه با هدف وارد کردن ضربات سنگین به توان نظامی جمهوری اسلامی بررسی شده است. با این حال، هنوز تصمیم نهایی ترامپ درباره چنین عملیاتی مشخص نیست و گزارشها از اختلافنظر در دولت آمریکا درباره اعتبار برخی ارزیابیهای اطلاعاتی اسرائیل حکایت دارند.
اتهامهای امنیتی و بازگشت فضای تهدید
یکی دیگر از محورهای فشار اسرائیل و آمریکا علیه تهران، اتهامهایی درباره تلاش جمهوری اسلامی برای توسعه توانمندیهای شیمیایی و بیولوژیک و برنامهریزی برای حملات تروریستی در خاک آمریکاست. ترامپ در گفتوگو با فاکسنیوز مدعی شد ایران به دنبال دستیابی به سلاحهای شیمیایی و بیولوژیک است. این اظهارات پس از انتشار گزارشی از شبکه سیانان مطرح شد که به نقل از هفت مقام آمریکایی از اطلاعاتی درباره احتمال برنامهریزی ایران برای استفاده از یک بمب کثیف یا سلاح شیمیایی علیه مقامهای ارشد دولت آمریکا خبر داده بود. با این حال، وزارت خارجه جمهوری اسلامی این اتهامات را بیاساس خوانده و گفته است واشنگتن با طرح چنین ادعاهایی در پی ایجاد فضای هراس و توجیه اقدامات نظامی است. خود ترامپ نیز در مصاحبه با رویترز، در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله با بمب کثیف به واشنگتن، نگرانی از وقوع چنین حملهای را کماهمیت جلوه داد.
هزینه تصمیمهای جمهوری اسلامی را چه کسی میپردازد؟
در میان تمام این تحولات، مسئلهای که کمتر در محاسبات سیاسی و نظامی طرفهای درگیر دیده میشود، آینده جامعه ایران است. برای جمهوری اسلامی، تقابل با آمریکا و اسرائیل سالهاست به یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی و امنیتی تبدیل شده است؛ تقابلی که نه به امنیت پایدار برای کشور منجر شده و نه توانسته چشمانداز روشنی برای بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی مردم ایجاد کند.
حکومتی که در داخل کشور با بحران مشروعیت، فشار اقتصادی، نارضایتی عمومی و محدودیتهای گسترده سیاسی روبهروست، اکنون با پیامدهای یک رویارویی نظامی نیز مواجه است. در چنین شرایطی، ادامه سیاست تقابل و فقدان یک راهبرد روشن برای کاهش تنش، خطر آن را افزایش میدهد که جامعه ایران بار دیگر به میدان پرداخت هزینه تصمیمهایی تبدیل شود که در شکلگیری آنها نقشی نداشته است.
بازگشت جنگ صرفاً به معنای هدف قرار گرفتن تأسیسات نظامی یا مراکز هستهای نیست. حمله به زیرساختهای انرژی، شبکه برق، صنایع و مراکز ارتباطی میتواند زندگی روزمره میلیونها نفر را مختل کند. حتی اگر عملیات نظامی محدود و کوتاهمدت طراحی شده باشد، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن ممکن است مدتها پس از پایان حملات ادامه پیدا کند. اختلال در تولید، افزایش هزینههای زندگی، آسیب به اشتغال و تشدید نااطمینانی اقتصادی از جمله پیامدهایی هستند که در صورت گسترش درگیری، جامعه ایران با آنها روبهرو خواهد شد.
اما این پرسش به همان اندازه متوجه حاکمان جمهوری اسلامی است. چرا کشوری با چنین ظرفیت انسانی، اقتصادی و جغرافیایی باید در موقعیتی قرار بگیرد که آینده آن به تصمیمهای نظامی واشنگتن و تلآویو گره بخورد؟ چرا پس از سالها تقابل، تحریم، انزوای بینالمللی و هزینههای سنگین امنیتی، همچنان هیچ مسیر قابل اتکایی برای کاهش تنش و تضمین منافع عمومی وجود ندارد؟