محمدرضا گلسار
پایداری شبکه را دقیقاً در همان لحظهای میسنجند که کاربر وسط یک تماس کاری حیاتی است، دکمه تأیید پرداخت را زده یا فایل ضروریاش نیمهراه در حال بارگذاری است. درست در همان ثانیههای بحرانی، اتصال بارها و بارها قطع میشود. تا چند سال پیش قطعی یا افت آنتن استثنا بود و کاربر حق داشت ظرف دقایقی انتظار رفع آن را داشته باشد. امروز این الگو کاملاً وارونه شده: بیثباتی قاعده است و اتصال پایدار، استثنا. مشترکان از قطعووصلهای پیاپی در طول یک روز حرف میزنند؛ گاهی با فاصله چند ساعت، گاهی فقط چند دقیقه. اختلال موردی را میتوان پیشبینی و جبران کرد، اما بیثباتی مزمن و ساختاری، اتکا به شبکه را از ریشه میسوزاند. کسی که حتی نمیداند ده دقیقه بعد هنوز آنلاین خواهد بود یا نه، عملاً از هرگونه برنامهریزی زمانی محروم است. بخشی از هزینه این وضعیت پنهان است و برای همین کمتر دیده میشود. مشترک برای دور زدن قطعیها یک بسته رفتار جبرانی یاد گرفته است: «داده تلفن همراه را خاموش و روشن میکند، حالت پرواز را میزند، در خانه یا محل کار دنبال نقطهای با آنتن بهتر میگردد و تماسی را که باید بار اول برقرار میشد، سهبار تکرار میکند.» هر کدام از این کارها چند ثانیه بیشتر نمیبرد، اما وقتی میلیونها نفر روزی چندین بار انجامشان میدهند، حاصل جمع حجم عظیمی از زمان و تمرکز هدررفته است. تلختر اینکه این بار عملاً از دوش اپراتور برداشته و روی دوش مصرفکننده گذاشته شده. نگهداری از کیفیت اتصال وظیفه ارائهدهنده است، اما کاربر ناچار شده نقش عیبیاب شبکه را بازی کند، آن هم برای خدماتی که پولش را کامل داده است.
از نگاه اقتصادی، پیامدها از دلخوری فردی بسیار فراتر میرود. ارتباطات زیرساخت حیاتی فعالیت اقتصادی و اجتماعی است و اختلال در آن زنجیرهوار منتقل میشود. فروشگاه اینترنتی که چند ساعت از دسترس خارج شود، مشتری و فروش و درآمد را یکجا از دست میدهد. کارمند دورکاری که اتصالش وسط جلسه قطع میشود، هم اعتبار حرفهایاش و هم بهرهوریاش لطمه میبیند. پس هر قطعی فقط به معنای ندیدن یک ویدیو یا نرسیدن یک پیام نیست؛ بخشی از چرخه واقعی کار، درآمد و یادگیری را متوقف میکند. اما شاید تکاندهندهترین جنبه ماجرا خودِ قطعیها نباشد، سکوتی باشد که اطرافشان را گرفته است. مشترک نمیداند چرا قطع میشود، مشکل در کدام بخش شبکه است، چند نفر و کدام مناطق درگیر هستند و رفع آن چقدر زمان میبرد. پرسشهای فنی روشنی وجود دارد که هنوز جواب نگرفته است. آیا ظرفیت شبکه با رشد مصرف همپا نشده؟ آیا تجهیزات فرسوده یا ناکافیاند؟ گلوگاه در بخش انتقال و توزیع است یا عامل دیگری در کار است؟ پاسخ رایج به همه اینها یا بیانیههای کلی و مبهم است یا همان توصیه همیشگی که «تلفن را خاموش و روشن کنید». این پاسخ، مطالبه یک مشترک را نمیدهد؛ به او میفهماند که قرار نیست توضیحی داده شود. نبود شفافیت ضعف ارتباطی نیست، خودش به مشکل افزوده است، چون چیزی را که نمیتوان سنجید نمیتوان بهبود داد و چیزی را که کسی گزارش نمیکند، کسی هم پاسخگوی آن نیست.
آنچه امروز بیشتر عرضه میشود، آمار پوشش جغرافیایی و سرعتهای اسمی است، اما تجربه واقعی کاربر را چیز دیگری میسازد. پایداری اتصال، میزان دسترسپذیری، نرخ قطع تماس، تأخیر، نوسان سرعت و مدت زمان بازگشت خدمت پس از اختلال، شاخصهایی است که تعیین میکنند شبکه در عمل چه کیفیتی دارد. ممکن است منطقهای روی نقشه «پوششدادهشده» باشد و ساکنانش همچنان نتوانند یک تماس را تمام کنند. آنتنی که روی صفحه گوشی نشان داده میشود، لزوماً ارتباطی باکیفیت را تضمین نمیکند. وقتی اپراتور و ناظر به آمار توسعه و پوشش قناعت میکنند و تجربه زیسته مشترک را اندازه نمیگیرند، فاصلهای میان گزارشهای رسمی و واقعیت بازار شکل میگیرد و این فاصله دقیقاً همان جایی است که نارضایتی رشد میکند. کسی که بسته اینترنت میخرد، بهطور طبیعی انتظار دارد بتواند با کیفیتی متعارف از آن استفاده کند. اگر قطعیهای پیدرپی به قاعده بدل شده، باید روشن باشد چه سازوکاری برای جبران وجود دارد. آیا خسارت اختلالات گسترده به رسمیت شناخته میشود؟ آیا کیفیت خدمات بهطور مستمر و مستقل ارزیابی میشود و اگر مشترکی ناراضی باشد، چه مسیر مؤثری برای پیگیری و دریافت پاسخ در اختیار دارد، مسیری که به چرخه بیپایان تماس با مرکز پشتیبانی و شنیدن جملات آماده ختم نشود. اگر این پرسشها پاسخ مشخص و حقوقی نداشته باشند، تعهد به کیفیت چیزی بیش از یک عبارت تزئینی در قرارداد نیست و نظارت بر آن هم در حد یک وظیفه روی کاغذ میماند.
در ادبیات خدمات عمومی، هرچه یک خدمت حیاتیتر باشد، اختلال در آن را باید جدیتر گرفت.
ارتباطات امروز در همین رده است. با این حال، نحوه مواجهه با قطعیهای مکرر بیشتر شبیه رفتار با یک ناراحتی کوچک است تا مسئلهای که زندگی میلیونها نفر را میسنجد. این رویکرد کماهمیتانگارانه خودش بخشی از مشکل است، چون پیام ضمنیاش این است که مشترک باید با وضعیت کنار بیاید. اما عادیسازی بیثباتی، که امروز عملاً در جریان است، خطرناکترین مرحله ماجراست؛ لحظهای که سطح انتظار پایین میآید، مطالبه کمرنگ میشود و کیفیتی که زمانی غیرقابلقبول بود، به وضع طبیعی تبدیل میشود. مطالبات کاربران مشخص است و نمیتوان آنها را غیرمنطقی دانست. علت دقیق اختلالات باید گفته شود. باید معلوم شود کدام مناطق و چه تعداد از مشترکان درگیرند. برای رفع مشکل باید جدول زمانی مشخص و قابل پیگیری وجود داشته باشد و برای جبران افت کیفیت، سازوکاری تعریف و اجرا شود. اینها خواستههای افراطی نیستند؛ کمترین چیزی است که مشتری یک خدمت پولی میتواند طلب کند. حقیقت این است که مردم برای خدماتی پول میدهند که در لحظه نیاز، از ابتداییترین سطح پایداری هم برخوردار نیست. گویی داشتن یک ارتباط معمولی مستلزم بختآزمایی روزانه است. این مشترکان نه در ایجاد وضعیت نقشی داشتهاند و نه راه فراری از آن دارند؛ فقط میپردازند و منتظر میمانند. ادامه این وضعیت، دیگر نه قابل توجیه و نه قابل تحمل است. قطع و اختلال مداوم ارتباطات، در کنار سکوت و نبود پاسخگویی مسئولاو، چیزی جز بیتوجهی آشکار به حقوق میلیونها مشترک نیست.