اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
جمهوری اسلامی که سالها با شعارهای پرطمطراق از قدرت منطقهای، اقتدار نظامی و توانایی مقابله با قدرتهای جهانی سخن گفته، اکنون در موقعیتی قرار گرفته که برای فروش نفت خود باید به فکر اعزام کاروان نفتکشها و عبور احتمالی آنها از محاصره دریایی آمریکا باشد. این تصویر، بیش از هر چیز، نمایانگر شکستی سیاسی و اقتصادی است که هزینه آن را نه رهبران جمهوری اسلامی، بلکه مردم ایران میپردازند.
طی روزهای اخیر بحث اعزام گروهی از نفتکشهای ایرانی برای شکستن محاصره دریایی آمریکا بار دیگر به رسانههای حکومتی و نزدیک به سپاه پاسداران راه پیدا کرد. خبرگزاری فارس در مطلبی از امکان حرکت گروهی نفتکشها سخن گفت و حتی درباره پیامدهای احتمالی مداخله نظامی آمریکا و هدف قرار گرفتن زیرساختهای انرژی کشورهای منطقه هشدار داد.
اما پشت این تهدیدها، واقعیتی وجود دارد که تبلیغات حکومتی قادر به پنهان کردن آن نیست: جمهوری اسلامی هنوز نتوانسته یک عملیات مشخص و علنی برای شکستن محاصره به اجرا بگذارد. سخن از کاروان نفتکشهاست، اما سخن گفتن با حرکت واقعی کشتیها تفاوت دارد. آنچه تاکنون دیده میشود، بیشتر مجموعهای از تهدیدها، پیشنهادهای رسانهای و نمایش تبلیغاتی است تا یک اقدام عملی و اثباتشده.
از تفاهمنامه اسلامآباد تا بازگشت به نقطه صفر
تفاهمنامه اسلامآباد در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ با هدف پایان دادن به درگیریها و فراهم کردن زمینه بازگشت تردد تجاری در خلیج فارس امضا شد. بر اساس بند پنجم این تفاهمنامه، جمهوری اسلامی متعهد شده بود با بهکارگیری حداکثر تلاش خود، عبور ایمن و بدون دریافت هزینه کشتیهای تجاری از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس را فراهم کند. در مقابل، آمریکا نیز متعهد شده بود محاصره دریایی بنادر ایران را برچیند.
این تفاهمنامه قرار بود فرصتی برای کاهش تنش و بازگشت ثبات به منطقه باشد. اما این فرصت نیز دوام نیاورد. درگیریهای بعدی در تنگه هرمز، حملات منتسب به نیروهای جمهوری اسلامی به نقاطی در این آبراه و تشدید تنش با کشورهای منطقه، عملاً مسیر اجرای تفاهمنامه را از بین برد.
در پی این تحولات، آمریکا در ۲۳ تیر ۱۴۰۵ محاصره دریایی بنادر ایران را دوباره برقرار کرد. به این ترتیب، توافقی که قرار بود راه را برای بازگشت تجارت و کاهش خطر جنگ هموار کند، به سرانجام نرسید.
مسئولیت سیاسی این شکست را نمیتوان با تبلیغات درباره دشمنی آمریکا یا توطئه قدرتهای خارجی از میان برد. حکومتی که در مذاکرات تعهد میدهد، اما در میدان سیاست منطقهای رفتاری متناقض در پیش میگیرد، باید پاسخگوی پیامدهای تصمیمهای خود باشد. جمهوری اسلامی نمیتواند از یک سو خواهان رفع محاصره باشد و از سوی دیگر با اقدامات نظامی و تهدیدهای مستمر، زمینه تشدید آن را فراهم کند.
نفتکشهایی که فقط در رسانهها حرکت میکنند
گزارش رادیو اروپای آزاد در ۲۹ آبان ۱۴۰۵ تصویری معنادار از وضعیت صادرات نفت ایران ارائه میدهد. بر اساس اطلاعات شرکت تحلیل دادههای انرژی کپلر، حدود ۲۰ نفتکش در نزدیکی جزیره خارک شناسایی شدهاند. بیشتر این کشتیها محموله خود را بارگیری کردهاند، اما همچنان متوقف ماندهاند و ظاهراً منتظر تغییر شرایط محاصره هستند.
در همین گزارش تأکید شده که تاکنون تنها حرکت یک نفتکش مشاهده شده و نمیتوان از آن نتیجه گرفت که جمهوری اسلامی عملیات هماهنگی برای شکستن محاصره را آغاز کرده است. بنابراین ادعای اعزام یک کاروان عملیاتی، هنوز با شواهد مستقل و قطعی پشتیبانی نمیشود.
این همان فاصله بزرگ میان ادبیات تبلیغاتی حکومت و واقعیت میدانی است. جمهوری اسلامی سالها از قدرت بازدارندگی، نفوذ منطقهای و توانایی مقابله با فشارهای بینالمللی سخن گفته است؛ اما اکنون حتی امکان عادی صادرات نفت خود را نیز با موانع جدی روبهرو میبیند.
اهمیت این وضعیت تنها در تعداد نفتکشهای متوقفشده نیست. مسئله اصلی، اقتصادی است که بهشدت به درآمد نفت وابسته است و اکنون بخش مهمی از توان درآمدزایی آن زیر فشار محاصره قرار دارد. گزارش رادیو اروپای آزاد برآورد میکند که درآمد صادرات نفت خام و میعانات ایران ممکن است تا نیمه آذرماه به صفر برسد. چنین چشماندازی برای کشوری با مشکلات عمیق اقتصادی، تورم، کاهش قدرت خرید و بحران سرمایهگذاری، بسیار سنگین است.
حکومت به جای پاسخگویی درباره دلایل رسیدن کشور به چنین وضعیتی، بار دیگر به زبان تهدید روی آورده است. تهدید زیرساختهای انرژی کشورهای همسایه، نه نفت ایران را به بازار میرساند و نه زندگی شهروندان ایرانی را بهبود میبخشد.
هزینه ماجراجویی را مردم ایران میپردازند
آنچه امروز در خلیج فارس جریان دارد، فقط یک اختلاف نظامی میان تهران و واشینگتن نیست. این بحران نتیجه سالها سیاست خارجی پرهزینه، اولویت دادن به بقای سیاسی و امنیتی حکومت و بیاعتنایی به منافع اقتصادی و رفاه عمومی است.
وقتی صادرات نفت به مسئلهای امنیتی تبدیل میشود، وقتی حرکت یک نفتکش میتواند به موضوعی برای تهدید نظامی بدل شود و وقتی رسانههای نزدیک به سپاه برای عبور چند کشتی از محاصره سناریوهای جنگی طراحی میکنند، باید پرسید چه کسی ایران را به این نقطه رسانده است؟
پاسخ را نمیتوان صرفاً در تصمیمهای دولت آمریکا جستوجو کرد. واشینگتن مسئول تصمیمها و اقدامات خودش است، اما جمهوری اسلامی نیز مسئول مستقیم سیاستهایی است که کشور را وارد چرخهای از تقابل، تحریم، درگیری و انزوای اقتصادی کرده است.
حتی اگر نفتکشهای ایرانی روزی موفق به عبور از محاصره شوند، این اتفاق به معنای حل بحران نیست. فروش چند محموله نفتی نمیتواند مشکلات ساختاری اقتصاد ایران، فساد گسترده، فرار سرمایه، بحران انرژی و نابودی اعتماد عمومی را برطرف کند. شکستن یک محاصره احتمالی با حل بحران یک کشور تفاوت دارد.
مردم ایران نه به کاروان نفتکشهای تبلیغاتی نیاز دارند و نه به نمایش قدرتی که هر بار کشور را به آستانه درگیری تازهای میبرد. آنها به اقتصادی عادی، روابط خارجی قابل پیشبینی، امنیت، آزادی و حکومتی پاسخگو نیاز دارند.
جمهوری اسلامی امروز به جای ارائه چشماندازی برای آینده ایران، از اعزام نفتکشها و احتمال درگیری با نیروی دریایی آمریکا سخن میگوید. این تغییر زبان از وعده اقتدار به تلاش برای عبور چند کشتی از محاصره، خود گویای وضعیت حکومتی است که هزینه سیاستهایش را به حساب نسلهای متوالی ایرانیان نوشته است.
مسئله فقط این نیست که آیا چند نفتکش از خارک حرکت خواهند کرد یا نه؛ مسئله این است که چرا سرنوشت اقتصاد و معیشت یک ملت باید به چنین قمار پرخطری گره بخورد؟