اختصاصی گروه سیاسی/ سپهر بابایی
«من در خانه چراغ روشن نمیکنم و با کاپشن میخوابم» این اظهارات مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی، در روز پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵، در حالی مطرح شد که ایران با یکی از جدیترین بحرانهای تأمین انرژی در سالهای اخیر روبهرو است؛ بحرانی که نهتنها گرمایش خانهها و تأمین برق را تحت تأثیر قرار داده، بلکه خطر توقف فعالیت واحدهای صنعتی، کاهش تولید، بیکاری کارگران و تشدید مشکلات اقتصادی را نیز افزایش داده است.
پزشکیان این اظهارات را در کنگره «پیشگامان رهایی» در دانشگاه تهران مطرح کرد و از محدودکردن مصرف انرژی در خانه و محل کار خود سخن گفت. او این اقدام را نوعی همراهی با سیاست صرفهجویی دولت توصیف کرد. اما مسئله اصلی این است که چرا در کشوری با دومین ذخایر بزرگ اثباتشده گاز طبیعی جهان، رئیسجمهوری به جای ارائه برنامهای روشن برای حل بحران انرژی، از خاموشکردن چراغ خانه و خوابیدن با کاپشن بهعنوان راهکار عبور از زمستان سخن میگوید؟
اظهارات پزشکیان در واقع تصویری از بحرانی عمیقتر را آشکار میکند؛ بحرانی که ریشههای آن تنها به افزایش مصرف یا سردشدن هوا محدود نیست و باید آن را در سالها سیاستگذاری ناکارآمد، کمبود سرمایهگذاری، فرسودگی زیرساختها، محدودیتهای بینالمللی و ناتوانی در مدیریت منابع انرژی جستوجو کرد.
کشوری با ذخایر عظیم گاز و زمستانی همراه با نگرانی و محدودیت
ایران از نظر ذخایر گاز طبیعی در جایگاه دوم جهان قرار دارد، اما برخورداری از چنین منابع عظیمی نتوانسته است امنیت پایدار انرژی را برای شهروندان و صنایع تضمین کند. اکنون با نزدیکشدن فصل سرما، مقامهای حکومتی درباره احتمال تشدید کمبود گاز هشدار میدهند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در هفتههای اخیر، مقامهای دولتی کسری احتمالی گاز در اوج مصرف زمستان را حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد کردهاند؛ رقمی که نسبت به کسری حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعبی سال گذشته افزایش نشان میدهد.
خبرگزاری رویترز در گزارشی در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ نوشت که آسیبدیدن چهار واحد فرآورش گاز در جریان حملات نظامی، ظرفیت تأمین گاز ایران را کاهش داده و فرسودگی تجهیزات، تحریمها و مشکلات زیرساختی نیز بر دشواری تأمین انرژی افزودهاند. بر اساس این گزارش، از حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانهای که در پی آسیب به تأسیسات از دست رفته بود، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب بازیابی شده و بخشی از ظرفیت همچنان خارج از مدار است.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که وابستگی شدید اقتصاد ایران به گاز طبیعی، هرگونه اختلال در تولید و توزیع آن را به مسئلهای فراتر از یک مشکل فصلی تبدیل میکند. گاز نهتنها سوخت اصلی بخش بزرگی از خانوارها برای گرمایش است، بلکه نیروگاهها و صنایع مهم کشور نیز به آن وابستگی دارند.
شرکت ملی گاز ایران نیز درباره دشواری تأمین گاز در زمستان و احتمال محدودیت در ۱۱ استان هشدار داده است. این هشدارها نشان میدهد که بحران انرژی میتواند همزمان خانهها، مراکز آموزشی، نیروگاهها و واحدهای تولیدی را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، پرسش اساسی این است که چرا کشوری با این حجم از ذخایر انرژی، به مرحلهای رسیده که مسئولانش از مردم میخواهند برای عبور از زمستان، مصرف گاز و گرمایش خانههای خود را کاهش دهند؟
صنایع در معرض محدودیت؛ هزینه بحران بر دوش کارگران و اقتصاد
یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای بحران گاز، احتمال محدودشدن انرژی مورد نیاز واحدهای صنعتی است. صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و بسیاری از واحدهای تولیدی برای ادامه فعالیت به تأمین مستمر انرژی نیاز دارند و هرگونه کاهش یا قطع گاز میتواند به افت تولید، افزایش هزینهها و حتی توقف فعالیت کارخانهها منجر شود.
گزارشهای منتشرشده در هفتههای اخیر از محدودیت گاز صنایع و توقف برخی فعالیتهای تولیدی حکایت دارند. بر اساس گزارش الجزیره در ۲۵ آبان ۱۴۰۵، یک واحد تولید متانول در شرکت پتروشیمی زاگرس، واقع در منطقه عسلویه، در پی دستورهای شرکت ملی گاز تا اطلاع بعدی از مدار تولید خارج شده است.
این اتفاق نمونهای از پیامدهای مستقیم ناترازی انرژی بر بخش تولید است؛ بخشی که خود با مشکلات متعدد اقتصادی، محدودیتهای تجاری، دشواری تأمین مواد اولیه و کاهش قدرت خرید بازار داخلی مواجه است.
علی مدنیزاده، وزیر اقتصاد، نیز روز ۳۰ آبان از مردم خواست مصرف گاز خود را ۱۰ درصد کاهش دهند تا از اخراج کارگران در کارخانهها جلوگیری شود. این درخواست در شرایطی مطرح شد که دولت از یک سو وعده حفظ تولید و اشتغال را میدهد و از سوی دیگر، از خانوارها میخواهد با کاهش مصرف انرژی به جبران کمبود کمک کنند.
اما کاهش مصرف خانوارها بهتنهایی نمیتواند جایگزین سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی، توسعه ظرفیت تولید، نوسازی تجهیزات و اصلاح ساختار مصرف شود.
هزینه این وضعیت نیز تنها به صاحبان صنایع محدود نمیماند. وقتی گاز یک کارخانه قطع میشود، نخستین پیامد آن ممکن است کاهش تولید باشد، اما در ادامه احتمال تعدیل نیرو، کاهش درآمد کارگران، افزایش قیمت کالاها و تشدید فشار بر خانوارها وجود دارد.
در اقتصادی که بخش بزرگی از جامعه پیشاپیش با تورم، کاهش قدرت خرید و ناامنی شغلی دستوپنجه نرم میکند، هرگونه اختلال در تولید صنعتی میتواند بحران معیشتی را عمیقتر کند.
از سوی دیگر، دولت همچنان از مردم انتظار دارد با کاهش مصرف، بخشی از فشار ناشی از کمبود انرژی را تحمل کنند؛ در حالی که افکار عمومی حق دارد درباره برنامه بلندمدت حکومت برای تأمین انرژی، میزان سرمایهگذاری انجامشده، وضعیت زیرساختها و دلایل تداوم ناترازی پاسخ روشن دریافت کند.
بحران انرژی؛ نتیجه سالها انباشت مشکلات و نبود پاسخگویی
تلاش برای توضیح بحران گاز صرفاً با اشاره به مصرف بالای خانوارها یا آسیبهای ناشی از جنگ، تصویر کاملی از مسئله ارائه نمیدهد. مقامهای دولتی خود نیز در اظهارات مختلف به مشکلاتی مانند فرسودگی تأسیسات، کمبود سرمایهگذاری، محدودیتهای فنی و ناترازی مزمن انرژی اشاره کردهاند.
البته آسیبهای واردشده به تأسیسات گازی در جریان جنگ اخیر، فشار مضاعفی بر شبکه تأمین انرژی وارد کرده است؛ اما بحران ناترازی پیش از این حملات نیز وجود داشته و در زمستانهای گذشته بارها به محدودیت گاز صنایع، قطعی برق و استفاده گسترده از سوختهای آلاینده در نیروگاهها منجر شده بود.
به همین دلیل، مسئولیت بررسی وضعیت کنونی را نمیتوان تنها به تحولات نظامی اخیر محدود کرد. باید پرسید چرا در طول سالهای گذشته، با وجود درآمدهای حاصل از منابع نفت و گاز، برنامهای مؤثر و پایدار برای نوسازی تأسیسات، افزایش ظرفیت فرآورش، کاهش هدررفت انرژی و بهینهسازی مصرف اجرا نشده است؟
همچنین باید روشن شود که چه میزان سرمایهگذاری برای توسعه زیرساختهای گازی انجام شده، چه پروژههایی به تأخیر افتاده و محدودیتهای سیاسی و اقتصادی چه تأثیری بر دسترسی کشور به فناوری و سرمایه مورد نیاز گذاشتهاند.
این پرسشها بهویژه از آن جهت اهمیت دارند که بحران انرژی تنها یک مسئله فنی نیست؛ مستقیماً با امنیت اقتصادی، اشتغال، سلامت عمومی و کیفیت زندگی میلیونها شهروند ارتباط دارد.
در این میان، اظهارات پزشکیان درباره خوابیدن با کاپشن و خاموشکردن چراغ خانه، اگرچه با هدف ترویج صرفهجویی بیان شده، اما نمیتواند جایگزین پاسخگویی درباره ریشههای بحران شود. صرفهجویی در مصرف انرژی اقدامی ضروری است، اما تبدیل آن به راهکار اصلی عبور از بحران، بدون توضیح درباره مسئولیت سیاستگذاران و برنامه دولت برای اصلاح ساختار انرژی، مسئله را حل نمیکند.
مردم ایران حق دارند بدانند چگونه کشوری با این حجم از منابع گازی، به نقطهای رسیده که برای تأمین گرمایش زمستانی و ادامه فعالیت کارخانهها با نگرانی روبهرو است. آنها حق دارند درباره آینده تولید، اشتغال و امنیت انرژی پاسخ بخواهند، نه اینکه صرفاً به پوشیدن لباس گرمتر و خاموشکردن وسایل گرمایشی توصیه شوند.
این افتخار نیست که کشوری بر دریایی از منابع نفت و گاز نشسته باشد، اما رئیسجمهوری آن از خوابیدن با کاپشن در خانه و روشننکردن چراغ سخن بگوید. افتخار یک کشور برخوردار از منابع عظیم انرژی، تأمین گرمایش خانههای مردم، روشنماندن چراغها، فعالیت بدون وقفه کارخانهها و تضمین امنیت شغلی شهروندان است؛ نه تبدیل کمبود و محرومیت به نمادی از صرفهجویی و فداکاری.