گروه سیاسی / ماهور ایرانی
در ۲۴ ساعت گذشته، روند مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی وارد مرحلهای پیچیده و چندلایه شده؛ مرحلهای که در آن همزمان نشانههایی از پیشرفت دیپلماتیک و افزایش بیاعتمادی دیده میشود. منابع خبری غربی از جمله رویترز، آکسیوس و یورونیوز گزارش دادهاند که گفتوگوهای غیرمستقیم میان تهران و واشینگتن همچنان از طریق میانجیهای منطقهای، بهویژه عمان و قطر، ادامه دارد اما هنوز هیچیک از طرفین حاضر نشدهاند از «نزدیکی به توافق نهایی» سخن بگویند.
سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی در تازهترین موضعگیری رسمی تأکید کرده که «در بسیاری از موضوعات به جمعبندی رسیدهایم» اما این به معنای نزدیک بودن امضای توافق نیست. او همچنین به آنچه «تغییر مداوم مواضع مقامهای آمریکایی» توصیف کرد اشاره کرده و گفته همین مسئله روند رسیدن به تفاهم را دشوار کرده است. رویترز این اظهارات را نشانهای از وجود شکافهای حلنشده بر سر تضمینهای اجرایی و نحوه رفع محدودیتها ارزیابی کرده است.
همزمان، در پشت صحنه، تمرکز اصلی مذاکرات دیگر صرفاً بر پرونده هستهای نیست و ابعاد امنیت منطقهای، وضعیت تنگه هرمز و ترتیبات مربوط به کاهش تنش نظامی نیز وارد گفتوگوها شده است. برخی گزارشها حاکی است که پیشنویس یک یادداشت تفاهم چندبندی میان دو طرف در حال بررسی است؛ تفاهمی که احتمالاً شامل آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده ایران، تضمین امنیت کشتیرانی در خلیج فارس و محدودیتهایی در سطح غنیسازی خواهد بود.
در این میان، تحرکات دیپلماتیک تهران در دوحه و تماسهای فشرده با بازیگران منطقهای نیز مورد توجه رسانههای خارجی قرار گرفته است. فاکسنیوز و برخی منابع عربی مدعی شدهاند که سفر مقامهای ارشد ایرانی به قطر در چارچوب رایزنی درباره «نقشه راه کاهش تنش» انجام شده است. همزمان العربیه گزارش داده که ایران برای ورود به هرگونه توافق جدید، به دنبال دریافت تضمینهایی از چین و برخی شرکای آسیایی است تا تجربه خروج یکجانبه آمریکا از توافقهای پیشین تکرار نشود.
از سوی دیگر، فضای سیاسی داخل آمریکا نیز بر روند مذاکرات سایه انداخته است. بخشی از جمهوریخواهان در کنگره نسبت به هرگونه توافق موقت با تهران هشدار دادهاند و خواهان حفظ فشار حداکثری هستند. در مقابل، برخی محافل نزدیک به کاخ سفید معتقدند ادامه وضعیت فعلی میتواند به تشدید بحران منطقهای و افزایش هزینههای امنیتی آمریکا منجر شود. یورونیوز به نقل از مقامهای آمریکایی نوشته که کاخ سفید هنوز مطمئن نیست توافق احتمالی بتواند در کوتاهمدت به تأیید کامل ساختار تصمیمگیری در تهران برسد و همین مسئله خطر فروپاشی روند فعلی را حفظ کرده است.
از طرف دیگر موضوع آزادسازی حدود ۲۴ میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده جمهوری اسلامی طی ۴۸ ساعت گذشته به مهمترین گره مذاکرات میان تهران و واشینگتن تبدیل شده و تقریباً همه منابع خبری خارجی آن را «محور اصلی» گفتوگوهای جاری در دوحه توصیف کردهاند. گزارشها نشان میدهد که جمهوری اسلامی این بار برخلاف مذاکرات قبلی، موضوع آزادسازی منابع مالی را نه بهعنوان بخشی جانبی، بلکه بهعنوان پیششرط عملی هرگونه تفاهم سیاسی یا امنیتی مطرح کرده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، تهران خواهان آن شده که دستکم ۱۲ میلیارد دلار از این منابع بلافاصله پس از اعلام تفاهم اولیه آزاد شود و ۱۲ میلیارد دلار دیگر طی حدود دو ماه بعد در اختیار جمهوری اسلامی قرار گیرد. برخی منابع نزدیک به مذاکرات گفتهاند این پولها عمدتاً در قطر، چین، عراق و چند حساب مالی مرتبط با فروش نفت ایران نگهداری میشود و قرار است بخشی از آن از طریق سازوکارهای بانکی تحت نظارت قطر منتقل شود.
آمریکا هنوز درباره نحوه انتقال مستقیم این منابع به ایران دچار تردید است. نگرانی اصلی واشینگتن، واکنش کنگره و همچنین نحوه مصرف این منابع مالی عنوان شده است. بخشی از تیم آمریکایی به دنبال آن است که پولهای آزادشده در قالب حسابهای محدودشده و صرفاً برای واردات کالاهای مشخص یا بازسازی اقتصادی هزینه شود، اما تهران این مدل را ناکافی و تحقیرآمیز میداند و خواهان دسترسی واقعی و بدون محدودیت به منابع ارزی خود است.
در همین حال، برخی رسانهها از شکلگیری یک «یادداشت تفاهم ۱۴ بندی» میان دو طرف خبر دادهاند که در آن موضوع آزادسازی داراییها در کنار کاهش تنش نظامی، امنیت تنگه هرمز و برخی محدودیتهای هستهای مطرح شده است. جمهوری اسلامی این تفاهم را تنها در صورتی خواهد پذیرفت که جدول زمانی مشخص برای انتقال پولها ارائه شود و تضمینهایی درباره عدم توقف مجدد داراییها وجود داشته باشد.
منابع نزدیک به مذاکرات همچنین میگویند که در روزهای اخیر اختلافی جدی بر سر محل نگهداری و نحوه آزادسازی منابع ایجاد شده است. برخی گزارشها حاکی است که آمریکا پیشنهاد داده بخشی از منابع بهصورت تدریجی و تحت نظارت چندجانبه آزاد شود، اما مذاکرهکنندگان ایرانی خواهان انتقال سریعتر و مستقیمتر هستند. شفقنیوز گزارش داده که همین اختلاف اکنون بزرگترین مانع نهایی شدن توافق محسوب میشود.
آزادسازی این رقم میتواند مهمترین امتیاز اقتصادی آمریکا به جمهوری اسلامی از زمان توافقهای پسابرجام باشد؛ امتیازی که در صورت اجرایی شدن، میتواند بخشی از بحران شدید ارزی و تورمی ایران را موقتاً کنترل کند. همزمان منتقدان دولت آمریکا هشدار دادهاند که انتقال چنین منابعی ممکن است با واکنش شدید جمهوریخواهان و متحدان منطقهای واشینگتن مواجه شود.
در فضای رسانهای نزدیک به جمهوری اسلامی نیز تلاش میشود این موضوع بهعنوان «بازگشت بخشی از حقوق مالی ایران» معرفی شود، اما رسانههای خارجی تأکید دارند که هنوز هیچ توافق قطعی درباره زمان، سازوکار و ضمانت اجرایی انتقال این ۲۴ میلیارد دلار حاصل نشده و مذاکرات همچنان در مرحلهای بسیار شکننده قرار دارد.
در مجموع، تصویری که رسانههای غیرایرانی از تحولات ۲۴ ساعت اخیر ارائه میدهند، نشاندهنده مذاکراتی فرسایشی اما فعال است؛ مذاکراتی که اگرچه از مرحله تماسهای اولیه عبور کرده، اما همچنان درگیر بیاعتمادی عمیق، اختلاف بر سر تضمینها و نگرانیهای امنیتی دو طرف باقی مانده است.
با توجه به مجموعه تحولات ۲۴ ساعت اخیر، چشمانداز مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی بیش از هر زمان دیگری به سمت یک توافق محدود، مرحلهای و موقت حرکت کرده است؛ توافقی که هدف اصلی آن نه حل کامل اختلافات، بلکه جلوگیری از ورود دو طرف به فاز تقابل مستقیم و خرید زمان برای مدیریت بحرانهای بزرگتر منطقهای و اقتصادی خواهد بود. نشانههای موجود در مواضع دیپلماتیک، تحرکات میانجیها و تمرکز سنگین بر مسئله آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار داراییهای بلوکهشده نشان میدهد که مذاکرات از مرحله بحثهای صرفاً سیاسی عبور کرده و وارد مرحله چانهزنی عملی بر سر امتیازات اقتصادی و امنیتی شده است.
مهمترین پیشبینی در شرایط فعلی این است که احتمال دستیابی به یک «تفاهم محدود اجرایی» بیشتر از احتمال بازگشت به یک توافق جامع شبیه برجام است. واشینگتن و تهران هر دو به این جمعبندی رسیدهاند که در شرایط فعلی نه توان سیاسی و نه فضای داخلی لازم برای یک توافق گسترده و رسمی وجود ندارد. به همین دلیل، سناریوی محتملتر شامل آزادسازی تدریجی بخشی از منابع مالی ایران، کاهش محدود برخی تحریمها، کنترل سطح تنش منطقهای و تثبیت موقت پرونده هستهای خواهد بود.
موضوع ۲۴ میلیارد دلار پولهای بلوکهشده نیز احتمالاً به اصلیترین شاخص موفقیت یا شکست مذاکرات تبدیل میشود. اگر در هفتههای آینده نشانهای عملی از انتقال بخشی از این منابع دیده شود، میتوان آن را علامتی جدی از حرکت دو طرف به سمت تفاهم دانست. در مقابل، اگر اختلاف بر سر نحوه دسترسی ایران به این منابع ادامه پیدا کند، خطر توقف مذاکرات دوباره افزایش خواهد یافت. جمهوری اسلامی این بار مسئله پولهای بلوکهشده را به موضوعی حیثیتی و داخلی تبدیل کرده و بهنظر میرسد بدون دریافت امتیاز اقتصادی ملموس، حاضر به پذیرش تعهدات جدید نخواهد بود.
پیشبینی دیگر این است که نقش میانجیهایی مانند قطر و عمان در هفتههای آینده حتی پررنگتر خواهد شد. مذاکرات اکنون به مرحلهای رسیده که تماس مستقیم سیاسی میان تهران و واشینگتن هنوز پرهزینه محسوب میشود و بقای روند گفتوگو عملاً به توان میانجیها در انتقال پیامها، تنظیم جزئیات مالی و کنترل بحران وابسته شده است. قطر بهویژه در موضوع آزادسازی منابع مالی و طراحی کانالهای بانکی به بازیگری کلیدی تبدیل شده و احتمالاً هرگونه تفاهم اولیه نیز ابتدا از طریق دوحه اجرایی خواهد شد.
با این حال، خطر فروپاشی مذاکرات همچنان جدی است. در داخل آمریکا نیز مخالفان هرگونه امتیاز اقتصادی به تهران فعال شدهاند و احتمال فشار کنگره بر دولت آمریکا وجود دارد. از سوی دیگر، هرگونه حادثه امنیتی در خلیج فارس، حمله نیروهای نیابتی یا تشدید بحران منطقهای میتواند روند فعلی را ناگهان متوقف کند.
مذاکرات فعلی بیش از آنکه به سمت «صلح پایدار» حرکت کند، به سمت «مدیریت موقت تنش» پیش میرود. احتمال رسیدن به یک تفاهم محدود در کوتاهمدت نسبتاً بالا ارزیابی میشود، اما احتمال تبدیل آن به توافقی پایدار و بلندمدت همچنان پایین است. دو طرف فعلاً بیشتر به دنبال جلوگیری از بدتر شدن وضعیت هستند تا حل نهایی اختلافاتی که طی سالها انباشته شده است.
