اختصاصی گروه اقتصادی / فرهاد فربودی
گاهی مرور اعداد و ارقام، تصویری روشنتر از هر تحلیل و پیشبینی از واقعیت اقتصاد ارائه میدهد. کافی است سرمایهگذاری را تصور کنیم که در ابتدای دهه ۱۳۹۰ میان خرید طلا، مسکن یا خودرو مردد بوده است. امروز و پس از گذشت بیش از یک دهه از پرنوسانترین سالهای اقتصادی ایران، نتیجه این انتخاب به شکلی چشمگیر آشکار شده است. در حالی که بسیاری از دارندگان مسکن و خودرو تصور میکردند داراییهایشان همواره سپری مطمئن در برابر تورم خواهد بود، رشد خیرهکننده قیمت طلا معادلات سنتی بازارهای سرمایهای را تغییر داد و فاصلهای عمیق میان ارزش این داراییها ایجاد کرد. فاصلهای که اکنون نهتنها یک واقعیت آماری، بلکه به یکی از مهمترین محرکهای جابهجایی سرمایه در اقتصاد ایران تبدیل شده است.
اقتصاد ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ با دورههای متعددی از تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی، تحریمهای اقتصادی، جهش نرخ ارز و نااطمینانیهای گسترده مواجه بوده است. در چنین شرایطی سرمایهگذاران همواره به دنبال پناهگاههای امن برای حفظ ارزش داراییهای خود بودهاند. مسکن، طلا و خودرو سه بازاری هستند که به صورت سنتی نقش ذخیره ارزش را برای خانوارهای ایرانی ایفا کردهاند. با این حال بررسی روند تغییرات قیمت این داراییها نشان میدهد که عملکرد آنها در این سالها یکسان نبوده و طلا توانسته بازدهی بسیار بیشتری نسبت به دو بازار دیگر ثبت کند.
یکی از مهمترین شاخصها برای ارزیابی قدرت خرید و ارزش واقعی داراییها، سنجش قیمت آنها بر مبنای طلا است. طلا به دلیل آنکه خود یک دارایی جهانی و نسبتاً مستقل از سیاستهای داخلی محسوب میشود، معیار مناسبی برای اندازهگیری ارزش واقعی سایر داراییها به شمار میرود. هنگامی که قیمت مسکن یا خودرو بر حسب تعداد سکه مورد نیاز برای خرید آنها محاسبه میشود، تصویر دقیقتری از میزان رشد یا افت واقعی این بازارها نمایان میشود؛ تصویری که در سالهای اخیر حاوی پیامهای مهمی برای سرمایهگذاران بوده است.
نگاهی به بازار مسکن تهران به خوبی نشان میدهد که این بخش اگرچه در ظاهر با افزایش قابل توجه قیمت ریالی مواجه بوده، اما در مقایسه با طلا بخش بزرگی از ارزش خود را از دست داده است. آمارها نشان میدهد در سال ۱۳۹۰ ارزش هر مترمربع مسکن در تهران معادل ۴ سکه بهار آزادی بود. این نسبت در سالهای بعد به تدریج کاهش یافت و در سال ۱۴۰۳ به کمتر از یک سکه رسید. به بیان دیگر، ارزش هر مترمربع مسکن در تهران در مقایسه با طلا بیش از ۷۵ درصد کاهش یافته است. این کاهش به معنای آن نیست که قیمت مسکن افت کرده، بلکه نشان میدهد سرعت رشد قیمت طلا به مراتب بیشتر از رشد قیمت مسکن بوده است.
این موضوع از منظر اقتصادی اهمیت فراوانی دارد. هنگامی که ارزش یک دارایی نسبت به دارایی دیگر کاهش پیدا میکند، به تدریج جذابیت نسبی آن برای سرمایهگذاران افزایش مییابد. بسیاری از فعالان اقتصادی معتقدند کاهش شدید نسبت قیمت مسکن به طلا در سالهای اخیر باعث شده بخشی از سرمایهگذاران بازار طلا، مسکن را به عنوان بازاری ارزانتر و دارای ظرفیت رشد مجدد ارزیابی کنند. به همین دلیل بخشی از نقدینگی که طی سالهای گذشته در بازار طلا انباشته شده بود، اکنون به تدریج به سمت بازار املاک حرکت میکند.
در بازار خودرو نیز وضعیت مشابهی مشاهده میشود، اما شدت افت ارزش در مقایسه با طلا حتی بیشتر بوده است. برای نمونه، یک دستگاه پژو ۲۰۶ در سال ۱۳۹۵ معادل ۳۲ سکه ارزش داشت، در حالی که در اواخر سال گذشته قیمت آن تنها به ۶ سکه رسید. این کاهش حدود ۸۰ درصدی ارزش خودرو در برابر طلا، یکی از قابل توجهترین تغییرات در میان بازارهای دارایی کشور محسوب میشود. چنین آماری نشان میدهد که دارندگان طلا طی این سالها توانستهاند قدرت خرید خود را نسبت به بازار خودرو به شکل کمسابقهای افزایش دهند.
افزایش قدرت خرید دارندگان طلا در برابر خودرو و مسکن را میتوان از زاویه دیگری نیز تحلیل کرد. فردی که در سالهای گذشته سرمایه خود را به جای خرید خودرو یا مسکن به سکه و طلا تبدیل کرده بود، اکنون میتواند با تعداد بسیار کمتری از سکههای خود نسبت به گذشته اقدام به خرید این داراییها کند. این مسئله عملاً به معنای انتقال بخشی از ثروت نسبی از مالکان مسکن و خودرو به دارندگان طلا است؛ فرآیندی که در اقتصاد به عنوان تغییر در توزیع ثروت میان دارندگان داراییهای مختلف شناخته میشود.
یکی از دلایل اصلی این اتفاق را باید در نقش متفاوت طلا و سایر داراییها در شرایط بیثبات اقتصادی جستوجو کرد. طلا علاوه بر تأثیرپذیری از نرخ ارز داخلی، از تحولات اقتصاد جهانی نیز اثر میپذیرد.
در سالهای اخیر همزمان با افزایش قیمت جهانی طلا و رشد شدید نرخ ارز در ایران، این فلز گرانبها به یکی از سودآورترین بازارهای سرمایهگذاری تبدیل شد. در مقابل، بازار مسکن با مشکلاتی نظیر کاهش قدرت خرید خانوارها، رکود معاملات و افت توان مالی متقاضیان روبهرو بود و بازار خودرو نیز تحت تأثیر سیاستهای قیمتگذاری، محدودیتهای تولید و مداخلات گسترده قرار داشت.
از منظر سرمایهگذاری، کاهش ارزش نسبی مسکن و خودرو در برابر طلا یک پیام مهم به بازار مخابره میکند. سرمایهگذاران همواره به دنبال داراییهایی هستند که از ارزش ذاتی بالاتر و ظرفیت رشد بیشتری برخوردار باشند. هنگامی که نسبت قیمت مسکن به طلا به کمترین سطوح تاریخی خود نزدیک میشود، بسیاری از تحلیلگران آن را نشانهای از احتمال بازگشت سرمایهها به این بازار میدانند. در واقع بخشی از رشد تقاضای فعلی در بازار مسکن ناشی از همین تصور است که قیمت ملک در مقایسه با طلا به سطحی پایینتر از ارزش تعادلی خود رسیده است.
در بازار خودرو نیز این منطق اقتصادی قابل مشاهده است. افت شدید ارزش خودرو نسبت به طلا باعث شده افرادی که در سالهای گذشته از محل سرمایهگذاری در طلا سود قابل توجهی کسب کردهاند، اکنون امکان خرید خودرو با هزینهای بسیار کمتر از گذشته را داشته باشند. این وضعیت میتواند تقاضای سرمایهای را در بازار خودرو افزایش دهد و به رشد دوباره قیمتها منجر شود. به بیان دیگر، بخشی از رونق احتمالی بازار خودرو نه از محل افزایش درآمد خانوارها، بلکه از محل افزایش قدرت خرید دارندگان طلا شکل میگیرد.
نکته مهم آن است که این تغییرات صرفاً یک پدیده قیمتی نیست، بلکه بازتابی از تحولات عمیقتر در ساختار اقتصاد ایران محسوب میشود. کاهش ارزش نسبی مسکن و خودرو در برابر طلا نشان میدهد که جریان نقدینگی در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری به سمت داراییهای نقدشونده و قابل حمل حرکت کرده است. طلا در شرایط نااطمینانی اقتصادی، مزیتی دارد که بسیاری از داراییهای دیگر از آن برخوردار نیستند؛ نقدشوندگی بالا، قابلیت نگهداری آسان و مصونیت نسبی در برابر تصمیمات سیاستی.
با این حال تجربه اقتصاد ایران نشان داده است که شکافهای بزرگ قیمتی میان بازارهای دارایی معمولاً پایدار نمیمانند. زمانی که فاصله ارزش مسکن و خودرو با طلا به سطوح بسیار بالا میرسد، انگیزه سرمایهگذاران برای ورود به بازارهای عقبمانده افزایش مییابد. همین موضوع میتواند زمینهساز رشد مجدد قیمتها در این بخشها شود. به عبارت دیگر، موفقیت بزرگ طلا در یک دهه گذشته ممکن است اکنون خود به عاملی برای رونق دوباره بازارهای مسکن و خودرو تبدیل شود.
بررسی روند تغییرات داراییهای اصلی از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد طلا بزرگترین برنده این دوره بوده است. کاهش بیش از ۷۵ درصدی ارزش هر مترمربع مسکن تهران در برابر طلا و افت حدود ۸۰ درصدی ارزش پژو ۲۰۶ نسبت به سکه، بیانگر افزایش چشمگیر قدرت خرید دارندگان طلا در مقایسه با سایر بازارهاست. اکنون همین شکاف قیمتی به یکی از مهمترین متغیرهای اثرگذار بر رفتار سرمایهگذاران تبدیل شده و میتواند مسیر حرکت نقدینگی و روند قیمتها در بازار مسکن و خودرو را در سالهای آینده تحت تأثیر قرار دهد.
