یادداشت سردبیری هموطن| مریم روشن
سوگند صیادی، دختر ۱۶سالهٔ کرمانشاهی، دیگر نیست. روایتهایی که از هشدارهای پیشین او دربارهٔ ترس از پدرش منتشر شده، و تصاویر مراسم خاکسپاری که پدرش — متهمِ پرونده — را در صف نخست نماز میت نشان میدهند، تصویری تلختر از یک فاجعهٔ خانوادگی میسازند: دختری که پیش از مرگ از کشتهشدن به دست پدرش میترسید، و پدری که در مراسم خاکسپاری او حاضر شد و در میان جمعیت، بیآنکه کسی چیزی بگوید، ایستاد.
این سکوت، صرفاً سکوت یک مراسم نیست. سکوتی است که میگوید در جامعهای که خشونت خانگی و «ناموس» را هنوز با عزت، شرافت یا مسئلهٔ خصوصی خانواده اشتباه میگیرند، قربانی حتی پس از مرگ هم امنیت ندارد. وقتی متهمِ قتل در مراسم خاکسپاری قربانی حاضر میشود و هیچ واکنش عمومی یا نهادی روشنی دیده نمیشود، پیام روشنی به زنان و دخترانِ در خطر مخابره میشود: نهادها، اطرافیان و جامعه ممکن است دیر یا هرگز از شما حمایت نکنند.
آمار، فاجعهٔ تکرارشونده
این نخستین بار نیست که زنی در خانه، به دست مردی از خانواده یا نزدیکانش کشته میشود. بر پایهٔ گزارشهای رسانهای، از ابتدای فروردین تا ۲۱ مهر ۱۴۰۵ دستکم ۸۴ زن و دختر در ایران کشته شدهاند؛ یعنی بهطور متوسط هر ۲.۵ روز یک زن. در ۷۵ مورد، قاتل از آشنایان قربانی بوده و در ۴۵ پرونده، همسر، همسر سابق یا شریک عاطفی فعلی یا پیشین عامل قتل معرفی شده است.
از این ۸۴ قربانی، ۱۲ نفر دختران زیر ۱۸ سال بودند و ۸ نفر از آنان به دست پدر، برادر یا خویشاوندان خونی کشته شدهاند. همچنین بررسی روزنامهٔ شرق نشان میدهد از ابتدای شهریور تا پایان مهر، دستکم ۳۸ زن و کودک در ۲۸ پرونده کشته شدهاند؛ ۱۳ نفر زیر ۱۸ سال بودند و در بیشتر پروندهها، عامل قتل همسر، همسر سابق یا مردی از خانواده بوده است.
این ارقام، آمار رسمی و جامع نیستند؛ آنها فقط پروندههای رسانهایشده را شمارش میکنند. بنابراین، شمار واقعی قربانیان احتمالاً بیشتر است. اما همین ارقام ناقص نیز برای فهم یک واقعیت کافیاند: زنکشی در ایران پدیدهای پراکنده و استثنایی نیست؛ الگویی تکرارشونده است که بیشترین خطر را در خانه و در میان نزدیکترین افراد به قربانی ایجاد میکند.
خلأ حقوقی
مشکل فقط در مجازاتِ پس از قتل نیست؛ مشکل در نبودِ حفاظتِ مؤثر پیش از قتل است. زنی که تهدید میشود، دختری که از پدرش میترسد، یا زنی که درخواست جدایی میدهد، به پاسخ فوری و عملی نیاز دارد: ارزیابی جدی خطر، امکان شکایت امن و محرمانه، دستور حفاظت، بازداشت یا محدودسازی موقت متهم در موارد لازم، و پناهگاه امن.
قانون حمایت از زنان و خانواده علیه خشونت سالهاست در دستور کار قرار دارد، اما هنوز به تصویب نهایی و اجرای مؤثر نرسیده است؛ در حالی که نبود سازوکارهای پیشگیرانه و حمایتی، جان زنان و دختران را در معرض خطر باقی میگذارد. دستگاه قضایی نیز باید در پروندههایی مانند سوگند، با شفافیت، سرعت و استقلال تحقیق کند و اجازه ندهد ابهام در علت مرگ، به بهانهای برای فراموششدنِ الگوی خشونت خانگی تبدیل شود.
سکوت، خودش بخشی از جنایت است
سوگند فقط یک نام در خبر نیست. او نماد دخترانی است که پیش از مرگ، ترسشان را گفتهاند اما کسی نتوانسته یا نخواسته از آنها محافظت کند. جامعهای که در مراسم خاکسپاریِ قربانی، حضور متهم را تحمل میکند و سکوت میکند، در واقع به زبانِ خشونت اعتبار میدهد.
زنکشی جنایت فردی نیست؛ نتیجهٔ زنجیرهای از تبعیض، بیحمایتی، تابوکردن خشونت خانگی و ضعف نهادهای مسئول است. تا وقتی «ناموس» توجیه کشتن شود، تا وقتی تهدید جدی نشود و تا وقتی قانونِ حفاظت از زنان به قدرت اجرایی تبدیل نشود، آمارها فقط اعداد نخواهند ماند؛ آنها نام دختران و زنانی خواهند بود که میتوانستند زنده باشند.