فرهاد فربودی
با سرد شدن هوا، ویترین مغازهها با کاپشنها و پالتوهای رنگارنگ جان تازهای گرفتهاند؛ اما برای خانوادههایی که هر ماه بخش بزرگتری از درآمدشان را برای خوراک، مسکن و هزینههای ضروری زندگی خرج میکنند، تماشای این ویترینها لزوما به معنای برنامهریزی برای خرید نیست. گاهی پدر و مادر ترجیح میدهند لباسهای سال گذشته را دوباره بپوشند تا فرزندشان در آغاز فصل سرما لباس گرم تازهای داشته باشد. در چنین شرایطی، خرید پوشاک زمستانی که زمانی یکی از هزینههای معمول و قابل پیشبینی خانوار بود، به تصمیمی دشوار و وابسته به توان مالی تبدیل شده است.
انتشار آمار تورم مهرماه از سوی مرکز آمار ایران، ابعاد اقتصادی این تغییر رفتار را روشنتر میکند. بر اساس این آمار، تورم نقطهبهنقطه گروه پوشاک و کفش به ۱۰۳.۷ درصد رسیده است؛ رقمی که نشان میدهد خانوارها برای خرید کالاهای این گروه در مقایسه با مهر سال گذشته، بیش از دو برابر هزینه میکنند. این سطح از افزایش قیمت در شرایطی اتفاق افتاده که بازار پوشاک در آستانه فصل سرد سال قرار دارد و تقاضای فصلی برای خرید کاپشن، پالتو، ژاکت و سایر لباسهای گرم افزایش پیدا میکند. به بیان دیگر، خانوارها درست در زمانی با جهش هزینه پوشاک مواجه شدهاند که امکان به تعویق انداختن بخشی از خریدهای زمستانی برای همه اعضای خانواده وجود ندارد.
افزایش بیش از دوبرابری قیمت پوشاک و کفش را نمیتوان صرفاً یک تغییر در هزینه خرید کالاهای مصرفی دانست. پوشاک از جمله اقلامی است که اگرچه در مقایسه با خوراک و مسکن ممکن است در اولویت پایینتری قرار بگیرد، اما نمیتوان آن را بهطور کامل از سبد مصرفی خانوار حذف کرد. بهویژه در فصل سرما، خرید لباس گرم برای کودکان، دانشآموزان و افرادی که ناچارند روزانه از خانه خارج شوند، بخشی از نیازهای ضروری زندگی است. بنابراین افزایش قیمت این گروه، حتی اگر به کاهش فوری مصرف منجر شود، در نهایت هزینهای است که خانوارها به شکل مستقیم یا غیرمستقیم با آن مواجه خواهند شد.
مسئله اصلی اینجاست که رشد قیمت پوشاک در خلأ اتفاق نیفتاده است. خانوارها پیش از رسیدن فصل سرما نیز با افزایش هزینه مواد غذایی، مسکن، حملونقل و خدمات روبهرو بودهاند. در چنین شرایطی، درآمدی که باید میان مجموعهای از نیازهای ضروری تقسیم شود، دیگر ظرفیت چندانی برای پاسخگویی به افزایش قیمت سایر کالاها ندارد. نتیجه این وضعیت، تغییر اولویتهای مصرفی است؛ به این معنا که خانوادهها ابتدا هزینههایی را تأمین میکنند که امکان حذف یا تعویق آنها وجود ندارد و سپس در صورت باقی ماندن منابع مالی، به سراغ خرید پوشاک میروند.
بررسی میدانی بازار پوشاک در آستانه آغاز فصل سرما نشان میدهد که قیمت لباسهای زمستانی برای بخش قابلتوجهی از خانوارها به هزینهای سنگین تبدیل شده است. در بررسی قیمتهای تعدادی از مغازهها در عصر جمعه، یک کت پاییزه مردانه مدل پرکشی چهار میلیون و ۵۰۰ هزار تومان قیمت داشت. کاپشن مردانه مدل دوجیب خزدار با قیمت پنج میلیون و ۴۰۰ هزار تومان عرضه میشد و قیمت کت پاییزه مردانه برند باینت به پنج میلیون و ۹۸۰ هزار تومان میرسید.
در بخش پوشاک زنانه نیز قیمتها از توان خرید بسیاری از خانوارها فاصله گرفته است. یک پالتو فوتر زنانه با قیمت ۱۳ میلیون و ۶۸۹ هزار تومان عرضه میشد؛ ژاکت بافت زنانه دو میلیون و ۸۵۷ هزار تومان قیمت داشت و برای یک هودی زنانه مدل سلانیگ نیز چهار میلیون و ۳۹۵ هزار تومان اعلام شده بود. البته این ارقام مربوط به مدلهای مشاهدهشده در مغازههای مورد بررسی است و نمیتوان آنها را میانگین قیمت تمام پوشاک زمستانی بازار در نظر گرفت. با این حال، همین نمونهها نشان میدهد که خرید چند قلم لباس گرم برای یک خانواده میتواند بهسرعت به هزینهای چند ده میلیون تومانی تبدیل شود.
برای درک بهتر فشار این قیمتها بر بودجه خانوار، کافی است هزینه خرید پوشاک زمستانی را برای چند عضو یک خانواده محاسبه کنیم. اگر یک خانواده بخواهد برای دو نفر لباس گرم تهیه کند، حتی انتخاب مدلهایی با قیمت پایینتر نیز به معنای پرداخت چندین میلیون تومان خواهد بود. در خانوادههای پرجمعیتتر، این هزینه افزایش بیشتری پیدا میکند. به همین دلیل، خرید زمستانی دیگر مانند گذشته به معنای مراجعه به بازار و انتخاب چند دست لباس نیست؛ بلکه خانواده باید پیش از هر خرید، نسبت میان هزینه موردنظر و سایر مخارج ماهانه خود را بررسی کند.
یکی از مهمترین پیامدهای افزایش قیمت پوشاک، تغییر ترکیب خرید خانوارهاست. در شرایطی که قیمتها با سرعتی بیشتر از توان افزایش درآمد رشد میکنند، نخستین واکنش مصرفکننده کاهش تعداد اقلام خریداریشده است.
خانواری که در سالهای گذشته امکان داشت برای خود، همسر و فرزندانش چند دست لباس زمستانی تهیه کند، اکنون ممکن است خرید را به یک یا دو قلم ضروری محدود کند. در این میان، پوشاک کودکان معمولاً در اولویت قرار میگیرد؛ زیرا رشد جسمی آنها باعث میشود لباسهای سال گذشته دیگر اندازه نباشد و امکان استفاده مجدد از آنها وجود نداشته باشد.
در مقابل، بزرگسالان امکان بیشتری برای استفاده مجدد از لباسهای قبلی دارند. همین مسئله موجب میشود خرید پوشاک برای پدر و مادر به تعویق بیفتد و لباسهای سال گذشته برای یک فصل دیگر مورد استفاده قرار بگیرد. این رفتار در ظاهر میتواند نشانه مدیریت هزینهها و صرفهجویی خانوار باشد، اما در واقع از محدود شدن قدرت خرید حکایت دارد. زمانی که خانواده برای تأمین یک نیاز فصلی ناچار به حذف نیاز مشابه سایر اعضا میشود، مسئله دیگر انتخاب میان مدلهای مختلف لباس نیست؛ بلکه تخصیص منابع محدود به ضروریترین نیازهاست. از لحاط اقتصادی، کاهش خرید پوشاک میتواند به معنای افت تقاضای مؤثر در بازار باشد. تقاضای مؤثر زمانی شکل میگیرد که مصرفکننده علاوه بر نیاز به یک کالا، توان مالی خرید آن را نیز داشته باشد. در بازار پوشاک زمستانی، نیاز به لباس گرم با نزدیک شدن به فصل سرما افزایش پیدا میکند، اما این افزایش نیاز الزاماً به افزایش فروش منجر نمیشود. وقتی قیمتها از ظرفیت مالی مصرفکنندگان فراتر میرود، بخشی از تقاضا به تعویق میافتد یا بهطور کامل از بازار خارج میشود. به همین دلیل، افزایش نیاز فصلی بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده رونق فروش باشد.
مشاهدات میدانی از بازار پوشاک نیز نشان میدهد که افزایش رفتوآمد مشتریان را نباید بهسادگی معادل رونق معاملات دانست. در بسیاری از مغازهها، مراجعهکنندگان ابتدا قیمت چند مدل را میپرسند، لباسها را با یکدیگر مقایسه میکنند و سپس برای بررسی گزینههای ارزانتر به مغازههای دیگر میروند. برخی نیز پس از چند دقیقه حضور در فروشگاه، بدون خرید از آن خارج میشوند. در چنین فضایی، ویترینهای شلوغ و رفتوآمد مشتریان ممکن است تصویری از تحرک بازار ارائه کند، اما آنچه برای فروشنده اهمیت دارد، تعداد خریدهای نهاییشده است، نه تعداد افرادی که از مقابل مغازه عبور میکنند.
این تفاوت میان مراجعه و خرید، یکی از نشانههای کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان است. در واقع، بخشی از تقاضای موجود در بازار به تقاضای معلق تبدیل شده است؛ یعنی خانوار همچنان به کالا نیاز دارد، قیمتها را دنبال میکند و حتی برای انتخاب محصول به بازار مراجعه میکند، اما در نهایت توان پرداخت هزینه آن را ندارد. در چنین شرایطی، افزایش تعداد بازدیدکنندگان فروشگاهها لزوماً به افزایش درآمد فروشندگان منجر نمیشود. از سویی، فروشندگان نیز در مواجهه با چنین وضعیتی با محدودیتهایی روبهرو هستند. افزایش هزینه تأمین کالا و قیمت تمامشده پوشاک، امکان کاهش قابلتوجه قیمت فروش را محدود میکند. در نتیجه، فروشنده از یک طرف با مشتریانی مواجه است که توان خرید کمتری دارند و از طرف دیگر نمیتواند بدون در نظر گرفتن هزینه جایگزینی کالا، محصولات خود را با قیمتهای پایینتر عرضه کند. این وضعیت میتواند به طولانیتر شدن دوره فروش، افزایش موجودی فروشنرفته و کاهش گردش سرمایه در واحدهای صنفی منجر شود.
نکته مهم در تحلیل بازار پوشاک این است که کاهش خرید تنها به معنای حذف هزینههای غیرضروری نیست. پوشاک، بهخصوص لباس گرم، در فصل سرما بخشی از نیازهای اساسی خانوار محسوب میشود. با این حال، وقتی درآمد واقعی خانوادهها تحت فشار تورم قرار میگیرد، حتی هزینههای ضروری نیز ناچار به رقابت با یکدیگر میشوند. در چنین وضعیتی، خانوار ممکن است خرید کاپشن تازه را به پرداخت اجارهبها، خرید مواد غذایی یا تسویه بدهیهای ماهانه موکول کند.
این جابهجایی اولویتها نشان میدهد که آثار تورم تنها در افزایش عددی قیمتها خلاصه نمیشود، بلکه ساختار مصرف خانوار را نیز تغییر میدهد. خانواری که پیشتر بخشی از درآمد خود را به خرید لباس، کفش و سایر کالاهای مصرفی اختصاص میداد، اکنون ممکن است این هزینهها را کاهش دهد تا بتواند مخارج ضروریتر را پوشش دهد. در نتیجه، کیفیت و تنوع مصرف نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. استفاده طولانیتر از لباسهای قدیمی، خرید کالاهای ارزانتر و محدود کردن تعداد اقلام از جمله رفتارهایی است که در پی کاهش قدرت خرید شکل میگیرد.
در این میان، تورم ۱۰۳.۷ درصدی نقطهبهنقطه پوشاک و کفش اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا نشان میدهد فشار هزینهای این گروه در یک سال گذشته به سطحی رسیده که حتی خریدهای معمول و فصلی را نیز دشوار کرده است.
زمانی که قیمت یک گروه کالایی بیش از دو برابر میشود، اما درآمد خانوار با همان سرعت افزایش پیدا نمیکند، نتیجه طبیعی آن کاهش مقدار کالای قابل خرید با درآمد موجود است. به بیان دیگر، حتی اگر خانواده همچنان همان مبلغ گذشته را برای پوشاک کنار بگذارد، با آن نمیتواند همان تعداد و کیفیت لباس را تهیه کند.
افزایش قیمت پوشاک زمستانی را باید در چارچوب گستردهتر کاهش قدرت خرید و کوچک شدن سبد مصرفی خانوار بررسی کرد. بازار پوشاک از یک سو با افزایش هزینه تأمین و عرضه کالا مواجه است و از سوی دیگر، مصرفکنندگانی دارد که برای مدیریت مخارج زندگی ناچارند خریدهای خود را محدود کنند. تداوم این شرایط میتواند فاصله میان نیاز واقعی خانوار و تقاضای قابل تحقق در بازار را بیشتر کند؛ فاصلهای که در نهایت هم مصرفکننده و هم فعالان صنفی را تحت فشار قرار میدهد.
بازار شاهد تغییر رابطه خانوار با یکی از نیازهای معمول زندگی است. وقتی خرید لباس گرم به تصمیمی چندمرحلهای و وابسته به محاسبه سایر هزینهها تبدیل میشود، میتوان دریافت که فشار تورمی تا چه اندازه به جزئیات زندگی روزمره نفوذ کرده است. خانوادهها همچنان به لباس گرم نیاز دارند، اما دیگر نمیتوانند مانند گذشته به این نیاز پاسخ دهند. در آستانه آغاز زمستان، ویترین مغازهها مملو از لباسهای گرم است، اما توان خرید برای همه خانوارها به همان نسبت افزایش نیافته است. پالتوها و کاپشنهایی که برای فصل سرما عرضه شدهاند، ممکن است برای بسیاری از مشتریان همچنان در حد یک انتخاب باقی بمانند؛ انتخابی که نه به دلیل بینیازی، بلکه به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه آن کنار گذاشته میشود. در چنین شرایطی، سردی هوا تنها بخشی از دشواری زمستان پیشروست؛ بخش دیگر، سرمایی است که تورم بر قدرت خرید خانوارها تحمیل کرده است.