اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
تنها چند روز پس از آتشبس موقت میان تهران و واشنگتن، جمهوری اسلامی به دلیل عدم بازگشایی تنگه هرمز، با محاصره بنادر کلیدی جنوب خود توسط ارتش آمریکا روبرو شد.
فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) اعلام کرد که تا روز ۲۶ اردیبهشت، مسیر ۷۸ کشتی تجاری جمهوری اسلامی را تغییر داده و چهار شناور را هم از کار انداخته است.
این اقدام، که مستقیما تحت دستور ترامپ اجرا شده، نه یک تنبیه موقتی بلکه ضربهای استراتژیک به قلب اقتصادی رژیم است و این محاصره میتواند شتابدهندهای قاطع برای فروپاشی ساختاری رژیم باشد.
ضربه اقتصادی: قطع شریان نفت و واردات کالاهای اساسی
اقتصاد جمهوری اسلامی دهههاست که بر پایه صادرات نفت خام از بنادر خلیج فارس — بوشهر، عسلویه، بندرعباس و ماهشهر — بنا شده است. محاصره این بنادر به معنای توقف عملا کامل صادرات نفت است.
حتی اگر رژیم بخشی از نفت را از مسیرهای جایگزین یا قاچاق محدود صادر کند، درآمد ارزی آن به شدت سقوط خواهد کرد. پیش از این هم تحریمها فروش نفت را به حدود ۱ تا ۱.۵ میلیون بشکه در روز محدود کرده بود؛ حالا با محاصره فیزیکی، این رقم به سطوح نزدیک به صفر میرسد.
واردات کالاهای اساسی — گندم، دارو، قطعات صنعتی و حتی بنزین — نیز مختل میشود. ایران هنوز وابستگی قابل توجهی به واردات دارد و ذخایر استراتژیک آن محدود است.
تورم، که هماکنون هم در سطوح بالا قرار دارد، به سرعت به ابرتورم نزدیک خواهد شد. قیمت دلار در بازار آزاد به سطوحی فراتر از ۱۸۰ هزار تومان جهش میکند، ارزش ریال بیمعنا میشود و قدرت خرید مردم عادی به زیر خط فقر مطلق سقوط خواهد کرد.
صنایع پتروشیمی و فولاد، که بخش مهمی از صادرات غیرنفتی را تشکیل میدهند، فلج میشوند. بیکاری گسترده در جنوب کشور — جایی که معیشت هزاران نفر به بنادر وابسته است — موج اعتراضات محلی را برخواهد انگیخت.جمهوری اسلامی تلاش خواهد کرد با فروش ذخایر طلای بانک مرکزی یا دریافت کمکهای محدود از چین و روسیه این آسیبها را جبران کند، اما این کمکها کافی نیستند.
پیمانهای شانگهای و بریکس در عمل نتوانستهاند جایگزین واقعی برای سیستم بانکی و لجستیک جهانی باشند.
آثار اجتماعی: انفجار خشم مردمی
جامعه ایران پس از سالها سرکوب، تورم مزمن و اعتراضات پیدرپی (۱۴۰۱ و ۱۴۰۴) در آستانه تحمل صفر قرار دارد. محاصره بنادر به سرعت منجر به کمبود شدید مواد غذایی، دارو و سوخت خواهد شد.
صفهای طولانی مقابل نانواییها و داروخانهها، قطعی برق طولانیتر به دلیل عدم تامین قطعات، و تعطیلی کارخانهها، خشم انباشتهشده را شعلهور میکند.
در جنوب کشور، به ویژه خوزستان و بوشهر، که اقوام مختلف ساکن هستند، نارضایتی قومی با مشکلات اقتصادی ترکیب شده و اعتراضات را رادیکالتر خواهد کرد. طبقه متوسط شهری، که بخش عمدهاش مخالف رژیم است، با از دست دادن کامل معیشت به خیابانها بازخواهد گشت.
زنان و جوانان — موتور محرک اعتراضات اخیر — با شدت بیشتری وارد میدان میشوند، زیرا محاصره، نماد بارز ناکارآمدی و ماجراجویی خارجی رژیم است.
جمهوری اسلامی با افزایش سرکوب، قطع اینترنت و توزیع جیرهبندی تلاش میکند تا کنترل اوضاع را حفظ کند، اما هزینه نگهداری نیروهای سرکوب (سپاه و بسیج) در شرایط عدم پرداخت حقوق به موقع، خود به عاملی برای شکاف در بدنه نیروها تبدیل میشود.
ابعاد سیاسی: شکاف در بدنه قدرت و انزوای بینالمللی
از نظر سیاسی، محاصره بنادر رژیم را در موقعیت «یا تسلیم یا فروپاشی» قرار میدهد. درون حاکمیت، شکاف میان جناحها عمیقتر میشود. تندروها خواستار مقاومت «تا آخرین قطره خون» هستند، در حالی که واقعگرایان به فکر مذاکره یا امتیازدهی خواهند افتاد. سپاه که بخش عمده اقتصاد و قاچاق را کنترل میکند، با قطع درآمدهای نفتی و بنادری، قدرت مالیاش را از دست میدهد و ممکن است بخشی از فرماندهان میانی برای حفظ موقعیت خود، تغییر جهت دهند.در سطح بینالمللی، حتی متحدین اسمی مانند چین، علاقهای به درگیری مستقیم با آمریکا بر سر بنادر ایران ندارند. روسیه نیز درگیر مشکلات خود در اوکراین و جاهای دیگر است. این محاصره، رژیم را به عنوان یک «دولت منزوی خطرناک» تثبیت میکند و هرگونه تلاش برای دیپلماسی را بیاثر میسازد.
جمهوری اسلامی چقدر دوام میآورد؟
با توجه به تجربیات تاریخی (محاصره عراق در دهه ۹۰، ونزوئلا، و تحریمهای پیشین خود ایران)، رژیم ممکن است ۶ تا ۱۲ ماه با ذخایر، قاچاق محدود و سرکوب شدید دوام بیاورد. اما عوامل تسریعکننده در ایران ۱۴۰۵ متفاوت است: اقتصاد پیشاپیش فرسوده، نارضایتی عمیق اجتماعی، و وجود اپوزیسیون سازمانیافتهتر در داخل و خارج.
اگر محاصره ادامهدار و هوشمند باشد (هدفگیری دقیق بنادر و جلوگیری از دور زدنها)، نقطه بحرانی احتمالا در پاییز یا زمستان ۱۴۰۵ فرا میرسد — زمانی که سرما، کمبود سوخت و گرسنگی با هم ترکیب شوند.
سپاه ممکن است با عملیات تروریستی یا حملات نامتقارن سعی در شکستن محاصره کند، اما این اقدامات ریسک واکنش نظامی شدیدتر آمریکا را بالا میبرد و رژیم را ضعیفتر میکند.
چه خواهد شد؟ شتاب در سرنگونی
محاصره بنادر جنوب، برخلاف تحریمهای قبلی که رژیم توانسته بود با آنها سازگار شود، یک اقدام فیزیکی و مستقیم است که نمیتوان با «اقتصاد مقاومتی» یا شعارهای توخالی خنثی کرد. این اقدام، ضعف ساختاری جمهوری اسلامی — وابستگی به نفت، عدم مشروعیت مردمی و مدیریت فاسد — را همزمان هدف قرار میدهد.جهان آزاد نه تنها باید این سیاست را ادامه دهد بلکه باید با حمایت از اعتراضات داخلی، رسانههای آزاد و اپوزیسیون دموکرات ترکیب شود. جمهوری اسلامی در برابر چنین فشاری، به دلیل فقدان پایگاه مردمی واقعی و فساد درونی، قادر به دوام بلندمدت نیست.
محاصره بنادر میتواند تیر آخر بر انبار باروت نارضایتی ایرانیان باشد و زمینه را برای گذار به ایران پس از جمهوری اسلامی — یک کشور عادی، مرفه و بدون صدور تروریسم — فراهم کند.زمان آن رسیده که مردم ایران، با آگاهی از این فرصت تاریخی، گام نهایی را بردارند. جمهوری اسلامی نه ابدی است و نه شکستناپذیر. محاصره امروز، آزادی فردا را نزدیکتر کرده است.
