اختصاصی گروه سیاسی/ سپهر بابایی
پیام تازه مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، بار دیگر تصویری از اولویتهای رأس قدرت در ایران ارائه کرده است؛ تصویری که در آن از آمادگی مسلحانه، دشمن خارجی، تنگه هرمز و «راندن» نیروهای دشمن از دریای عرب سخن گفته میشود، اما در متن منتشرشده اشارهای به تورم، سقوط ارزش پول ملی، قدرت خرید خانوارها یا فشار معیشتی بر شهروندان دیده نمیشود. این پیام در روزی منتشر شده که گزارشهای بازار آزاد، نرخ دلار را در محدوده ۲۴۴ هزار تومان ثبت کردهاند.
رهبری که دیده نمیشود، پیامی که از جنگ میگوید
مجتبی خامنهای از زمان انتصاب موروثی به عنوان رهبر جمهوری اسلامی، نه تنها در میان مردم و مسئولان نظام حضور نیافته، بلکه حتی تصاویر و یا صوتی هم از او منتشر نشده، هر از چندگاهی به صدور پیامهای مکتوب اکتفا میکند.
این غیبت، فارغ از داوری درباره دلایل امنیتی آن، یک مسئله مهم ارتباطی ایجاد کرده است: رهبر جمهوری اسلامی، در شرایط جنگ و بحران اقتصادی، عمدتاً از طریق متنهای مکتوب با جامعه سخن میگوید. همین فاصله میان رأس قدرت و جامعه، زمینهساز پرسشهایی درباره میزان شفافیت، مشروعیت و سازوکار واقعی تصمیمگیری در ساختار سیاسی ایران شده است. مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل نیز در تحلیلی اخیر، استمرار این غیبت را عاملی برای تشدید بحث درباره مشروعیت و جایگاه او دانسته است.
هرمز، دشمن خارجی و غیبت مسئله معیشت
پیام آخر در مناسبت «هفته دفاع مقدس» و سالگرد کشتهشدن حسن نصرالله منتشر شده و محور اصلی آن، نمایش آمادگی نظامی و ایستادگی در برابر دشمن است. خامنهای در این پیام مدعی شده نیروهای ایرانی به نیروهای دشمن در اطراف تنگه هرمز «ضربات دردناک» وارد کردهاند و گفته است نیروهای دشمن بهزودی از دریای عرب نیز رانده خواهند شد. او همچنین بر آنچه «آمادگی مسلحانه» اقشار مختلف جامعه خوانده، تأکید کرده است.
این ادبیات را باید در زمینه بحران جاری میان ایران و آمریکا و مناقشه بر سر تنگه هرمز خواند. همزمان، تهران پیشنهادی برای بازگشایی هرمز مطرح کرده بود که به گزارش منابع خبری با کاهش فشار نظامی و تحریمهای آمریکا گره خورده است؛ واشنگتن نیز این پیشنهاد را نپذیرفته است. بنابراین پیام او را میتوان بخشی از ادبیات بازدارندگی و پیامرسانی سیاسی تهران در میانه یک بحران نظامی و دیپلماتیک دانست.
اما در داخل ایران، شاخص دیگری نیز امروز بهشدت جلب توجه کرده است: بازار ارز. اقتصادنیوز نرخ دلار آزاد را (در زمان نگارش این گزارش) ۲۴۴ هزار و ۱۴۰ تومان گزارش کرده و منابع دیگر نیز عبور دلار از مرز ۲۴۴ هزار تومان را ثبت کردهاند. این رقم برای اقتصادی که بخش بزرگی از قیمت کالاها، داراییها و انتظارات تورمی آن به نرخ ارز وابسته است، صرفاً یک عدد در تابلوی صرافیها نیست؛ بلکه شاخصی از فشار فزاینده بر قدرت خرید خانوارهاست.
در چنین روزی، غیبت مسائل اقتصادی در پیام رهبر، بیش از آنکه یک موضوع حاشیهای باشد، به بخشی از خود خبر تبدیل میشود. در متنی که از آمادگی برای مقابله با دشمن و حفظ هرمز سخن میگوید، سخنی درباره افزایش هزینه زندگی، کاهش ارزش پول ملی یا دغدغههای روزمره شهروندان دیده نمیشود. این سکوت البته بهتنهایی اثبات نمیکند که حکومت نسبت به معیشت جامعه بیاعتناست؛ اما نشان میدهد در پیام او، اولویت ارتباطی رهبر بر مسائل امنیتی و ژئوپلیتیک قرار گرفته است.
مسئلهای فراتر از یک پیام: فاصله قدرت و جامعه
اهمیت پیام آخر مجتبی خامنهای فقط در محتوای آن نیست؛ بلکه در تضاد میان دو تصویری است که همزمان در برابر ایرانیان قرار گرفته است. در یک سو، رهبر جدید از قدرت نظامی، ایستادگی و آینده درگیری با دشمن سخن میگوید؛ در سوی دیگر، شهروندان با اقتصادی مواجهاند که ارزش پول ملی در آن بهشدت تحت فشار قرار گرفته است. گزارشها از رسیدن دلار آزاد به حدود ۲۴۴ هزار تومان خبر میدهند.
این دو واقعیت باید در کنار یکدیگر دیده شوند، بدون آنکه یکی جای دیگری را بگیرد. امنیت ملی، جنگ و تنگه هرمز برای حکومت موضوعاتی حیاتیاند؛ اما برای شهروندی که با کاهش قدرت خرید، تورم و بیثباتی قیمتها مواجه است، مسئله اقتصاد نیز بخشی از امنیت روزمره اوست.
شاید مهمترین پرسش درباره پیام مجتبی خامنهای همین باشد: آیا رأس قدرت در ایران فقط برای دشمنان خارجی پیام دارد یا برای شهروندان داخل کشور نیز پاسخی درباره وضعیت زندگی آنان ارائه میکند؟
تا زمانی که رهبر جمهوری اسلامی همچنان عمدتاً از طریق پیامهای مکتوب و بدون حضور عمومی با جامعه ارتباط داشته باشد، این فاصله ارتباطی پابرجا خواهد ماند. گزارشهای اخیر نیز نشان میدهد که غیبت طولانی او به یکی از موضوعات بحثبرانگیز درباره ساختار قدرت در ایران تبدیل شده است.
پیام او، بیش از هر چیز، نشاندهنده اولویتهای اعلامشده در رأس قدرت است: جنگ، بازدارندگی، دشمن خارجی و تنگه هرمز. در مقابل، در بازاری که دلار به حوالی ۲۴۴ هزار تومان رسیده، پرسشهای معیشتی همچنان روی زمین ماندهاند. فاصله میان این دو جهان ــ جهان پیامهای جنگی در بالای هرم قدرت و جهان قیمتها و هزینههای زندگی در پایین ــ یکی از مهمترین واقعیتهای سیاسی و اقتصادی ایران امروز است.
