اختصاصی گروه اجتماعی/ رها صدیق
سالانه حدود ۶۰ هزار نفر در ایران به دلیل بیماریهای ناشی از مصرف دخانیات جان خود را از دست میدهند؛ معادل سقوط دو فروند هواپیما مسافربری. در حالی که حدود ۲۰ تا ۲۴ درصد جمعیت کشور بهنوعی مصرفکننده دخانیات هستند، روند افزایش مصرف در میان دختران نوجوان نگرانکننده است: مصرف دخانیات در دختران ۱۳ تا ۱۵ ساله نسبت به سال ۱۳۹۵ حدود ۱۳۵ درصد افزایش یافته و سن شروع مصرف به ۱۲ و ۱۳ سال رسیده است. کارشناسان این بحران را نه تنها یک مشکل سلامت، بلکه نتیجه سیاستهای متناقض اقتصادی، کشاورزی و نظارتی جمهوری اسلامی میدانند.
بحران فوتهای ۶۰ هزار نفره و بار بیماریهای ناشی از دخانیات
سالانه بیش از ۶۰ هزار نفر در ایران به دلیل مصرف دخانیات جان خود را از دست میدهند. این رقم در دهه آینده، اگر روند افزایشی کنترل نشود، میتواند به سالانه ۲۰۰ هزار نفر برسد. در مقیاس جهانی، سالانه بیش از ۸ میلیون نفر به دلیل بیماریهای ناشی از دخانیات فوت میکنند که بخش قابلتوجهی از آنها در کشورهای با درآمد کم و متوسط رخ میدهد. برخی منابع آمارهای ۵۰ تا ۵۵ هزار مرگ سالانه را نیز گزارش کردهاند که اختلاف جزئی در روشهای برآورد را نشان میدهد، اما همه این ارقام یک واقعیت را تأیید میکنند: دخانیات یکی از بزرگترین عوامل مرگومیر قابلپیشگیری در ایران است.
مصرف دخانیات (سیگار و قلیان) طیف گستردهای از بیماریهای کشنده را ایجاد یا تشدید میکند. احتمال ابتلا به سرطان دهان در افراد سیگاری حدود چهار برابر بیشتر از غیرسیگاریهاست و خطر سرطان ریه در زنان غیرسیگاری که در معرض دود دستدوم سیگار همسرانشان هستند، حدود ۲۸ درصد افزایش مییابد. استنشاق دود غیرمستقیم دخانیات تأثیر منفی فوری بر سیستم قلبی و عروقی دارد و احتمال لخته شدن خون، حمله قلبی و سکته را بالا میبرد. در زنان سیگاری، احتمال مرگ بر اثر بیماری قلبی یا سرطان ریه از ۴۰ سالگی به بعد بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد و خطر پوکی استخوان و شکستگی استخوانها نیز بیشتر میشود. وابستگی سریعتر و شدیدتر در نوجوانان به دلیل شروع مصرف در سنین پایین و بار بیماریهای مزمن مانند مسمومیت مزمن با نیکوتین، بیماری انسدادی مزمن ریه، فشار خون و دیابت تشدیدشده، کیفیت زندگی را بهشدت کاهش میدهد.
تغییر الگوی مصرف؛ از بزرگسالان به نوجوانان و دختران
در حال حاضر حدود ۲۰ تا ۲۴ درصد جمعیت کشور بهنوعی مصرفکننده دخانیات هستند. مصرف در میان زنان همچنان پایینتر از مردان است، اما روند افزایشی در میان دختران نوجوان بسیار نگرانکننده است. حدود ۸۰ درصد ابتلا به مصرف دخانیات زیر ۱۸ سال رخ میدهد و ۸ درصد از نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله در ایران سیگار میکشند. بررسیها نشان میدهد میزان مصرف دخانیات در میان دختران ۱۳ تا ۱۵ ساله نسبت به سال ۱۳۹۵ حدود ۱۳۵ درصد افزایش یافته است. این افزایش نشاندهنده تلاش صنعت دخانیات برای جذب نسل جدید مصرفکننده است.
سن شروع مصرف دخانیات در ایران به ۱۲ و ۱۳ سال رسیده و کاهش سن مصرف به یک معضل جدی تبدیل شده است. تا ۳۵ درصد دختران تجربه مصرف قلیان دارند و اگر حتی ۵ درصد از این گروه به دام اعتیاد بیفتند، ارقام وحشتناک خواهد بود. این تغییر الگوی مصرف به سمت نوجوانان و دختران، هزینههای سلامت و اجتماعی را در آینده نزدیک بهشدت افزایش خواهد داد.
چرا نوجوانان و دختران بیشتر گرایش پیدا میکنند؟
عوامل فردی و روانی
اعتماد به نفس پایین و نداشتن مهارت «نه گفتن» در برابر فشار همسالان، احساس اضطراب و خلق افسرده و استفاده از سیگار برای «رفع عصبانیت، خستگی و دلشوره»، باورهای غلط مانند «سیگار کشیدن باعث تقویت ذهن، هضم غذا یا آرامش میشود»، سادهانگاری درباره قلیان و تصور آن بهعنوان مادهای کمخطرتر از سیگار، همراه با احساس جذابتر شدن، مستقلتر شدن، بزرگتر به نظر رسیدن و مورد توجه بودن، انگیزههای روانی مهمی در این فرآیند هستند.
عوامل خانوادگی
سیگاری بودن والدین و استفاده از آن بهعنوان الگوی رفتاری، کاهش ارتباط با والدین، سختگیری بیشازحد یا تفاوتگذاری بین فرزندان، بهویژه دختران، و تأثیر دوستان صمیمی و همسالان مصرفکننده، عوامل خانوادگی و اجتماعی مهمی در شروع مصرف هستند.
عوامل مدرسه و تحصیلی
افت تحصیلی، غیبت غیرموجه و اخراج از مدرسه و برخورد نامناسب اولیای مدارس و فضای ناسالم مدرسه، نوجوانان را به سمت رفتارهای پرخطر از جمله مصرف دخانیات سوق میدهد.
عوامل محیطی و اجتماعی
در دسترس بودن سیگار و قلیان و فروش آسان به نوجوانان، قیمت پایین نسبى دخانیات و شرایط اقتصادی که دسترسی را آسانتر میکند، تبلیغات غیرمستقیم شرکتهای دخانیات و بازنمایی مصرف دخانیات در محتوای رسانهای و فضای مجازی، و نگرش مثبت اجتماعی به مصرف دخانیات در برخی گروههای همسال، مولفههای کلیدی در گسترش مصرف هستند.
سیاستهای جمهوری اسلامی: بین «کنترل دخانیات» و «توسعه کشت توتون»
ایران در سال ۱۳۸۴ قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات را تصویب کرد و رسماً به کنوانسیون چارچوب کنترل دخانیات سازمان بهداشت جهانی (FCTC) پیوست. در متن این قانون، کاهش استعمال دخانیات بهویژه در میان جوانان هدف اصلی شده است و سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی نیز بهعنوان ناظر در ساختار نظارتی قرار گرفته است.
اما در عمل، سیاستهای اقتصادی و کشاورزی جمهوری اسلامی با این هدف در تضاد است. سیاستگذاری برای کشت توتون در ایران بین وزارت صمت و وزارت جهاد کشاورزی «پاسکاری» میشود؛ وزارت جهاد کشاورزی الگوی کشت توتون را ثابت اعلام کرده، در حالی که شرکت دخانیات کشور از افزایش سطح زیرکشت خبر میدهد. این تناقض باعث سردرگمی کشاورزان و ضعف در اجرای سیاستهای کنترل عرضه میشود.
از سوی دیگر، بر اساس تعهدات بینالمللی وزارت بهداشت، ایران متعهد است با جلوگیری از ارائه یارانه برای کشت توتون و مقابله با توسعه کشت این محصول صنعتی، زمینه کاهش مصرف در داخل را فراهم کند، اما در عمل چنین سیاستی بهصورت شفاف و نظاممند اجرا نشده است.
مالیات بر دخانیات؛ درآمدزا یا بازدارنده؟
در قانون بودجه ۱۴۰۲، مالیات اضافی بر سیگار و تنباکوی قلیان ابلاغ شد:
– از هر نخ سیگار تولید داخل با نشان ایرانی: ۵۰ تومان
– از هر نخ سیگار تولید داخل با برند بینالمللی: ۱۰۰ تومان
– از هر بسته ۵۰ گرمی تنباکوی قلیان داخلی: ۲۰ هزار تومان
– از هر نخ سیگار واردانی: ۸۰۰ تومان
– از هر بسته ۵۰ گرمی تنباکوی قلیان وارداتی: ۳۵ هزار تومان
این مالیات قرار است به نسبت مساوی برای بخش سلامت با اولویت احداث و تجهیز مراکز ناباروری و زایشگاههای دولتی، ورزش همگانی و ورزش زنان هزینه شود. با این حال، صادرات سیگار و تنباکوی قلیان از پرداخت مالیات معاف است. این معافیت صادراتی نشان میدهد که دولت همزمان هم «کنترل مصرف داخلی» را اعلام میکند و هم به توسعه صادرات دخانیات بهعنوان منبع درآمد ارزی تشویق میکند.
این دوگانگی در عمل باعث میشود که فشار مالیاتی بر مصرفکننده داخلی برای کاهش مصرف، در مقایسه با کشورهای دیگر بسیار پایین باشد. همچنین سیگار نسبت به درآمد مردم همچنان قابلدسترسی باقی بماند و صنعت دخانیات انگیزه اقتصادی برای حفظ و گسترش بازار داخلی و صادراتی داشته باشد.
انحصار شرکت دخانیات کشور و ضعف نظارت بر فروش به نوجوانان
طبق قانون، انحصار توتون و تنباکو در اختیار شرکت دخانیات کشور قرار دارد و متولی مستقلی در وزارت جهاد کشاورزی برای این محصول وجود ندارد. این ساختار انحصاری، همزمان که تولید و توزیع را متمرکز میکند، امکان نظارت موثر بر فروش به نوجوانان، رعایت ممنوعیتهای تبلیغاتی و کنترل بازاریابی غیرمستقیم را کاهش میدهد.
فروش آسان سیگار و قلیان به نوجوانان، قیمت پایین نسبى دخانیات و تبلیغات غیرمستقیم شرکتهای دخانیات در فضای مجازی، نشاندهنده ضعف در اجرای قوانین کنترل فروش و بازاریابی است.
از ۵۰ هزار میلیارد تومان تا ۶۰ میلیارد نخ سیگار
خسارت اقتصادی ناشی از مصرف دخانیات در ایران بیش از ۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود و چرخش مالی دخانیات در کشور حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان گزارش شده است. سالانه بیش از ۶۰ میلیارد نخ سیگار در کشور مصرف میشود و از هر یک میلیون نخ سیگار، تقریباً یک مرگ رخ میدهد. این ارقام نشان میدهد که دخانیات نه تنها یک بحران سلامت، بلکه یک بحران اقتصادی و اجتماعی نیز است.
چرا این بحران خطرناک است و سیاستهای جمهوری اسلامی چه نقشی دارد؟
کاهش سن مصرف به ۱۲–۱۳ سال و جهش ۱۳۵ درصدی در دختران ۱۳ تا ۱۵ ساله نشاندهنده تغییر الگوی مصرف به سمت نوجوانان است. ۶۰ هزار مرگ سالانه در ایران، معادل سقوط مداوم دو فروند هواپیما مسافربری، هزینهای است که جامعه بهصورت مستقیم و غیرمستقیم میپردازد.
این بحران فقط یک مشکل سلامت نیست، بلکه نتیجه سیاستهای متناقض جمهوری اسلامی است. مانند تصویب قانون کنترل دخانیات در مقابل توسعه کشت توتون و انحصار شرکت دخانیات. اعلام هدف کاهش مصرف جوانان در مقابل معافیت صادراتی دخانیات و ضعف مالیات بازدارنده. تعهدات بینالمللی کنوانسیون کنترل دخانیات در مقابل عدم اجرای شفاف و نظاممند ممنوعیت یارانه کشت توتون.
اظهارات هشداردهنده دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات در مقابل فروش آسان به نوجوانان و تبلیغات غیرمستقیم در فضای مجازی.
بدون حل این دوگانگیهای ساختاری، کنترل شدیدتر دسترسی، تقویت آموزش بهداشتی، اصلاح نگرشهای اجتماعی و اجرای سختگیرانه قوانین کنترل دخانیات، این آمار در دهه آینده میتواند به ۲۰۰ هزار مرگ سالانه برسد.
