اختصاصی هموطن/ گروه اجتماعی- بیژن پویان
ایران با یکی از خطرناک‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی قرن حاضر دست‌وپنج نرم می‌کند؛ پدیده‌ای که برخلاف زلزله، بی‌صدا و تدریجی رخ می‌دهد اما پیامدهای آن به مراتب ویرانگرتر و غیرقابل‌جبران است. فرونشست زمین که از آن به عنوان «سرطان خاک» یاد می‌شود، اکنون نه تنها دشت‌های حاصلخیز، بلکه زیرساخت‌های حیاتی و سکونتگاه‌های میلیونی را در محاصره قرار داده است. در حالی که آمارهای رسمی از نشست سالانه ۳۱ سانتی‌متری در بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌غرب تهران حکایت دارند، دولت همچنان به برداشت بی‌رویه از ذخایر استراتژیک زیرزمینی اصرار می‌ورزد. این وقایع ریشه در دهه‌ها نادیده گرفتن هشدارهای علمی و ترجیح دادن منافع کوتاه‌مدت سیاسی بر پایداری سرزمین دارد. این پدیده که عمدتاً در پی افت سطح آب‌های زیرزمینی و برداشت بیش از ظرفیت از این منابع رخ می‌دهد، امروز به یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه مدیریت منابع آب و حفاظت از سرزمین تبدیل شده است.
پایتخت بر روی گسل‌های فرونشست
وضعیت در تهران، قلب تپنده سیاسی و اقتصادی کشور، به مرحله‌ای رسیده است که حتی عالی‌ترین مقامات اجرایی نیز دیگر قادر به کتمان آن نیستند. بنا بر اعلام شرکت آب و فاضلاب استان تهران، در سال جاری ۳۵ درصد از آب مصرفی این کلان‌شهر از منابع زیرزمینی تأمین شده است. این وابستگی در شرایطی است که ذخایر سطحی سدها به دلیل خشکسالی‌های پیاپی و مدیریت غلط منابع آب، به شدت کاهش یافته است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، اخیراً در اظهاراتی اذعان کرد که «توسعه مداوم تهران و شهرهای اطراف و بیرون کشیدن بی‌رویه آب از زیر پای مردم، وحشت‌آور و نگران‌کننده است». او به وابستگی تهران به انتقال آب از مناطق دیگر اشاره کرد، اما این اعترافات در حالی مطرح می‌شود که ساختار مدیریتی کشور همچنان در برابر تغییر الگوهای مصرف و توقف برداشت‌های غیرقانونی مقاومت می‌کند. این اظهارات در حالی مطرح شدند که به گفته مدیرعامل آبفای تهران، سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب تهران در سال‌های گذشته و همزمان با کاهش ذخایر سطحی، در مقاطعی به حدود ۵۰ درصد رسیده بود.
مدیرعامل آبفای تهران پیش‌تر فاش کرده بود که سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب پایتخت در مقاطعی به حدود ۵۰ درصد رسیده است. این فشار مضاعف بر آبخوان‌ها، تهران را به یکی از رکوردداران فرونشست در جهان تبدیل کرده است. طاها طباطبایی عقدا، رئیس بخش ژئوتکنیک مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، هشدار داده است که نرخ فرونشست در برخی نقاط تهران از ۱۶ سانتی‌متر به بیش از ۳۰ سانتی‌متر در سال جهش یافته است. مناطقی مانند ۱۷، ۱۸ و ۱۹ پایتخت اکنون در خط مقدم این فاجعه قرار دارند. آنچه زمانی تنها به عنوان یک پدیده در دشت‌های کشاورزی شهریار و ورامین شناخته می‌شد، اکنون به زیر پی ساختمان‌های مسکونی و شریان‌های حیاتی شهر نفوذ کرده است. گسترش این پهنه از دشت‌های اطراف به محدوده شهری از سال‌ها پیش گزارش شد. ابتدا مدیرعامل وقت شرکت آب منطقه‌ای تهران در سال ۱۳۹۸ خبر داد که شمار زیادی از چاه‌های آب شرب و کشاورزی در دشت‌های جنوب استان قرار دارند و فرونشست از این دشت‌ها به سمت شهر گسترش یافته است. امسال هم رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی از ادامه فرونشست در شهریار، جنوب ورامین و بخش‌های جنوبی شهر تهران خبر داد. به این ترتیب، بخشی از بحرانی که ابتدا در زمین‌های کشاورزی حاشیه پایتخت دیده می‌شد، اکنون به محدوده‌های مسکونی رسیده است.
توهم بارندگی و واقعیت تلخ مرگ آبخوان‌ها
یکی از بزرگترین مغالطه‌هایی که دستگاه‌های دولتی برای آرام کردن افکار عمومی به کار می‌برند، دل بستن به بارندگی‌های فصلی است. با این حال، احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی، با رد این نگاه ساده‌انگارانه تأکید کرده است که حتی در سال‌های پربارش نیز نباید از وضعیت بحرانی منابع آبی غافل شد. واقعیت علمی که دولت‌ها تمایلی به پذیرش آن ندارند، این است که فرونشست زمین یک فرایند فیزیکی برگشت‌ناپذیر است. وقتی آب از میان منافذ لایه‌های زیرزمینی خارج می‌شود، وزن لایه‌های بالایی باعث تراکم و از بین رفتن این منافذ می‌گردد. در نتیجه، حتی اگر بارندگی‌های شدیدی رخ دهد، زمین دیگر فضایی برای ذخیره آب ندارد و آبخوان عملاً می‌میرد. حتی اگر بارش‌های بعدی بخشی از کسری مخازن سدها را جبران کند، بخش از آبخوان‌ها که بر اثر برداشت طولانی‌مدت متراکم شده‌اند، ظرفیت پیشین خود را بازنمی‌یابند. برای محله‌های جنوب و جنوب‌غرب تهران، هزینه این شیوه تأمین آب هم در کاهش ذخایر زیرزمینی دیده می‌شود و هم در پایین رفتن زمینی که خانه‌ها و شبکه‌های شهری روی آن‌ها ساخته شده‌اند.
مجموع ذخایر پنج سد اصلی تهران همچنان کمتر از ۲۰ درصد ظرفیت آن‌هاست. این یعنی حتی بارش‌های نرمال نیز نمی‌توانند خلأ ناشی از دهه‌ها برداشت بی‌رویه را پر کنند. این تداوم کمبود ذخایر سدها، فشار را مجدداً به سمت چاه‌ها سوق می‌دهد و چرخه‌ای مخرب ایجاد می‌کند که در آن هر قطره آب استخراج شده، یک گام زمین را به فروپاشی کامل نزدیک‌تر می‌کند. کارشناسان تأکید می‌کنند که فرونشست زمین «مرگ آبخوان» است و ادعای جبران آن با بارش‌های فصلی، فاقد وجاهت علمی است. با پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی، فشار واردشده بر لایه‌های رسوبی افزایش می‌یابد و این لایه‌ها به‌تدریج متراکم می‌شوند. اگر تراکم از حدی بگذرد، بخشی از فضای ذخیره آب برای همیشه از دست می‌رود. برای ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها، یکی از مهمترین خطرها اختلاف سرعت فرونشست در فاصله‌ای کوتاه است. وقتی دو بخش از زمین با سرعت متفاوت پایین می‌روند، پی ساختمان، لوله آب یا فاضلاب و مسیر راه‌آهن ممکن است تحت فشار قرار گیرند. به همین دلیل، حتی در یک پهنه فرونشستی هم میزان خطر برای سازه‌های مختلف یکسان نیست.
از تخت‌جمشید تا دشت‌های مرکزی
بحران فرونشست اکنون به مرزهای تاریخ و هویت ایران رسیده است. فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، در اظهاراتی اعلام کرد که «برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی منجر به بروز فرونشست در حریم تخت‌جمشید شده است». او هشدار داد که اگر روند فعلی ادامه یابد، در دو تا سه سال آینده شاهد نتایج حادتری در این اثر ثبت شده جهانی خواهیم بود. این در حالی است که حریم‌های حفاظتی این بنای باستانی که دهه‌ها پیش تعیین شده بودند، اکنون در برابر افت سطح آب و تغییرات ساختاری خاک کارایی خود را از دست داده‌اند. او با اشاره به سابقه حریم‌های مربوط به تخت‌جمشید اظهار کرد که حریم‌های درجه یک و دو تخت‌جمشید به سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ بازمی‌گردد و تاکنون اتفاقات بسیاری در این حریم‌ها رخ داده است که یکی از مهمترین آن‌ها برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی و بروز فرونشست است.
در استان یزد نیز فاجعه به شکل فروچاله‌های عظیم دهان باز کرده است. محمدرضا امیربیگی، مدیر مطالعات پایه منابع آب یزد، از کسری ۱۰ میلیارد مترمکعبی مخزن آبخوان‌های این استان خبر داده است. در دشت ابرکوه، ۳۹ فروچاله ایجاد شده که قطر برخی از آن‌ها به ۸۰ متر می‌رسد. این پدیده که ناشی از ساختار زمین‌شناسی خاص و افت شدید فشار آب بین‌منفذی است، اکنون به نزدیکی مناطق مسکونی رسیده است. محمدعلی فهیمی، رئیس گروه مطالعات آب‌های زیرزمینی یزد، می‌گوید که برای فرونشست‌هایی که تاکنون رخ داده، هیچ راهکار جبرانی وجود ندارد و تنها می‌توان از گسترش بیشتر آن جلوگیری کرد؛ اقدامی که نیازمند اراده‌ای سیاسی است که تاکنون مشاهده نشده است. وی افزود که افت شدید سطح آب زیرزمینی، افزایش شوری منابع آب، خشک شدن چاه‌ها و قنات، تشدید فرونشست زمین و از بین رفتن ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها از مهمترین پیامدهای تداوم این روند است. با توجه به اینکه بخشی از وزن لایه‌های بالایی زمین توسط آب زیرزمینی ذخیره شده بین ذرات خاک تحمل می‌شود، با تخلیه ذخایر آب زیرزمینی، فشار آب بین منفذی در لایه‌های زیرین زمین کاهش یافته و ذرات خاک تحت تأثیر وزن لایه‌های بالایی فشرده می‌شوند.
حکمرانی شکست‌خورده آب و بن‌بست مدیریتی در دشت‌ها
ریشه اصلی این بحران را باید در شکست حکمرانی آب جستجو کرد. صالح یوسفی، استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی چهارمحال و بختیاری، در خصوص وضعیت دشت شهرکرد معتقد است که «حکمرانی آب در دشت شهرکرد به‌درستی اجرا نشده است» و برداشت‌ها بسیار فراتر از ظرفیت طبیعی دشت است. او تأکید می‌کند که در حالی که دشت در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار دارد، همچنان کشت‌های پرمصرف در سه نوبت سال انجام می‌شود. این نشان‌دهنده تضاد آشکار میان واقعیت‌های زیست‌محیطی و اقدامات اجرایی دولت است.
علی بیت‌اللهی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه و مسکن، با اشاره به وجود ۱۴۵۰ حلقه چاه با عمق بیش از ۳۰۰ متر در کشور، استان فارس را رکورددار این برداشت‌های مخرب معرفی کرده است. او تأکید می‌کند که حجم آب استحصالی، و نه فقط تعداد چاه‌ها، عامل اصلی مرگ زمین است. در استان کرمان، ۹۲ درصد آب زیرزمینی در بخش کشاورزی مصرف می‌شود که بخش بزرگی از آن به دلیل روش‌های سنتی آبیاری غرقابی هدر می‌رود. این حجم از اتلاف منابع در کشوری که با تهدید موجودیتی آب روبروست، نشان‌دهنده سوءمدیریتی است که دیگر با اصلاحات جزئی قابل درمان نیست. بیت‌اللهی خاطرنشان کرد که توسعه چاه‌های بسیار عمیق و برداشت گسترده از آبخوان‌ها، فشار مضاعفی بر منابع آب زیرزمینی وارد کرده و نقش مهمی در تشدید فرونشست زمین در بسیاری از دشت‌های کشور ایفا می‌کند.
هزینه‌های جبران‌ناپذیر یک تعلل تاریخی
فرونشست زمین تنها به معنای ترک خوردن دیوار خانه‌ها یا کج شدن دکل‌های برق نیست؛ این پدیده به معنای از دست رفتن دائمی ظرفیت زیستی یک سرزمین است. وقتی لایه‌های خاک فشرده می‌شوند، زمین نفوذناپذیر شده و خطر سیلاب‌های ویرانگر افزایش می‌یابد. از سوی دیگر، زیرساخت‌های استراتژیک مانند لوله‌های گاز، شبکه‌های فاضلاب و خطوط راه‌آهن در برابر نشست‌های نامتقارن به شدت آسیب‌پذیر هستند. هزینه تعمیر و نگهداری این زیرساخت‌ها در پهنه‌های فرونشستی، باری سنگین بر دوش اقتصاد کشور خواهد بود که در نهایت از جیب شهروندان پرداخت می‌شود. پدیده فرونشست زمین در دشت شهرکرد به‌عنوان یکی از پیامدهای برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، زنگ خطری جدی برای آینده این دشت به شمار می‌رود، پدیده‌ای که در صورت تداوم روند فعلی و اجرا نشدن راهکارهای پیشگیرانه و اصلاحی، می‌تواند با شدت بیشتری گسترش یابد و پیامدهای جبران‌ناپذیری برای منابع طبیعی، زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌های منطقه به همراه داشته باشد.
این روزها ایران در یک نقطه عطف تاریخی قرار دارد. تداوم سیاست‌های فعلی و اصرار بر تأمین آب از منابع زیرزمینی برای جبران ناتوانی در مدیریت منابع سطحی، مسیری است که به نابودی ابدی آبخوان‌ها ختم می‌شود. هشدارهای مکرر متخصصان مبنی بر اینکه فرونشست زمین «برگشت‌ناپذیر» است، باید به عنوان یک زنگ خطر نهایی برای ساختار قدرت تلقی شود. بدون تغییر بنیادین در الگوی کشت، مسدود کردن واقعی چاه‌های غیرمجاز و توقف توسعه ناپایدار شهری، زمین ایران همچنان به فرو رفتن در کام مرگ ادامه خواهد داد و هیچ بارندگی و سیلابی توان احیای آنچه را که با سوءمدیریت از دست رفته، نخواهد داشت. این فاجعه‌ای است که مسئولیت آن مستقیماً متوجه کسانی است که در تمام این سال‌ها، هشدارهای علمی را فدای آمارهای مصلحتی کرده‌اند. دشت‌ها به‌عنوان یکی از مهمترین کانون‌های تأمین آب، فعالیت‌های کشاورزی و استقرار جمعیت، نقش مهمی در پایداری زیست‌محیطی و اقتصادی مناطق مختلف دارند، اما تداوم فشار بر منابع آب زیرزمینی می‌تواند تعادل طبیعی این پهنه‌ها را برهم بزند. هرگونه تعلل در مدیریت منابع آب و کنترل عوامل مؤثر بر فرونشست، می‌تواند هزینه‌های مقابله با این پدیده را در آینده افزایش دهد و زیست‌پذیری سرزمین را برای نسل‌های آینده ناممکن کند.
