امید آزادی
جنگ قدرت در میان بخش‌های مختلف حاکمیت بالا گرفته و هر روز مصادیقی از آن مشاهده می‌شود. از تقابل جلیلی و قالیباف گرفته تا افزایش نقش محسن رضایی و حذف کامل جریان اصلاح طلب از معادلات سیاسی.این وضعیت از رقابتی حاکیت دارد که به مراتب فراتر از اختلاف‌نظرهای سیاسی است؛رقابت بر سر کنترل تصمیم‌گیری در دوران جنگ و تعیین سهم جریان‌های مختلف از آینده قدرت.
همچنان که جمهوری اسلامی با پیامدهای جنگ، فشار تحریم‌ها و بن‌بست در مسیر دیپلماسی دست‌وپنجه نرم می‌کند، نشانه‌های اختلاف در درون ساختار قدرت هر روز آشکارتر می‌شود. این بار دیگر صرفاً اختلاف بر سر شیوه مواجهه با آمریکا یا جزئیات یک توافق دیپلماتیک نیست؛ مجموعه‌ای از تحولات نشان می‌دهد رقابت بر سر جایگاه سیاسی و میزان نفوذ در ساختار تصمیم‌گیری نیز به یکی از موضوعات اصلی تبدیل شده است.
اظهارات اخیر علیرضا پناهیان، روحانی نزدیک به جریان رادیکال جبهه پایداری، درباره کسانی که به گفته او در گذشته «دل امام را خون کردند» و اکنون از بخش‌هایی از توافقنامه دفاع می‌کنند، نمونه‌ای از این فضای ملتهب است. او در سخنان خود به تعبیر «علی‌الاصول» در پیام منتسب به مجتبی خامنه‌ای اشاره کرد و از وجود جریان‌هایی در داخل انتقاد می‌کند که به زعم او از توافقنامه حمایت می‌کنند. مسئله اما فقط در انتقاد از یک توافق نیست. اینکه دفاع از یک تفاهم سیاسی به نشانه‌ای برای زیر سؤال بردن وفاداری افراد تبدیل شده، نشان می‌دهد که اختلاف بر سر سیاست خارجی عملاً به ابزاری برای مرزبندی و حذف رقیب در داخل ساختار قدرت تبدیل شده است.
این وضعیت را باید در کنار هشدار مهدی محمدی، مشاور راهبردی محمدباقر قالیباف، قرار داد که در شبکه اجتماعی ایکس نوشت ایران نه در چرخه جنگ و مذاکره، بلکه در چرخه جنگ و اختلاف داخلی گرفتار شده است. او توضیح داد که پس از هر پیروزی، بخشی از نیروهای داخلی به جای تمرکز بر تهدید خارجی وارد نزاع می‌شوند و همین اختلافات فرصت تازه‌ای برای دشمن فراهم می‌کند.
جنگ قالیباف و جلیلی بر سر مذاکره است یا تصاحب قدرت؟
یکی از آشکارترین خطوط شکاف در ساختار سیاسی ایران، تقابل میان جریان نزدیک به محمدباقر قالیباف و حامیان سعید جلیلی است؛ اختلافی که اگرچه سابقه آن به رقابت‌های انتخاباتی و اختلافات قدیمی اصولگرایان بازمی‌گردد، اکنون با پرونده جنگ و مذاکره ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است.
جلیلی و چهره‌های نزدیک به جبهه پایداری، توافق اسلام‌آباد را از منظر بی‌اعتمادی به آمریکا و ضرورت حفظ حداکثری اهرم‌های فشار نقد می‌کنند. در مقابل، قالیباف و همراهانش تلاش دارند مذاکره را نه در برابر مقاومت، بلکه به‌عنوان یکی از ابزارهای تأمین منافع ایران معرفی کنند.
جدال اخیر بر سر تعبیر «تفاهم» یا «سوءتفاهم» به‌خوبی این شکاف را نشان می‌دهد. جلیلی در اظهارات تلویزیونی خود توافق اسلام‌آباد را زیر سؤال برد و گفت تفاهمی که طرف مقابل آن را حتی به اندازه کاغذش ارزشمند نداند، در واقع سوءتفاهم است. این سخنان با واکنش محمدسعید احدیان، دستیار رسانه‌ای قالیباف، مواجه شد. او با یادآوری مذاکرات هسته‌ای سال ۱۳۸۹ و توافق تهران، کارنامه مذاکراتی جلیلی را به چالش کشید.
در سوی دیگر، رسانه‌های نزدیک به جبهه پایداری از جمله رجانیوز نیز با حمله به عملکرد تیم مذاکره‌کننده، آن را به امتیازدهی و عقب‌نشینی متهم کرده‌اند. محمود نبویان، نماینده نزدیک به این جریان، حتی از محسن رضایی خواسته است در ترکیب تیم مذاکره‌کننده تجدیدنظر کند؛ درخواستی که هرچند مستقیماً نامی از قالیباف نمی‌برد، اما جایگاه او را هدف قرار می‌دهد.
این نزاع را نباید تنها اختلافی کارشناسی درباره کیفیت یک توافق دانست زیرا قالیباف در ماه‌های گذشته به یکی از چهره‌های اصلی مذاکرات تبدیل شده و موفقیت یا شکست این مسیر می‌تواند بر اعتبار سیاسی او و جریان همراهش تأثیر بگذارد. در مقابل، جلیلی و حامیانش نیز نمی‌خواهند مدیریت پرونده‌ای با چنین اهمیت سیاسی و اقتصادی به نام رقیب ثبت شود.
محسن رضایی؛ ضلع سوم رقابت یا مرکز ثقل جدید تصمیم‌گیری؟
معادله اختلافات داخلی اما فقط به دو قطب قالیباف و جلیلی محدود نمانده است. بازگشت محسن رضایی به مرکز تحولات امنیتی و دیپلماتیک، احتمال شکل‌گیری یک محور سوم را نیز مطرح کرده است.
پس از انتصاب رضایی به دبیری شورای عالی امنیت ملی، نقش او در مدیریت پرونده‌های مرتبط با جنگ و مذاکره افزایش یافته است. دریافت نامه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، از سوی رضایی به جای قالیباف، گمانه‌زنی‌ها درباره تغییر مرکز ثقل مذاکرات را تقویت کرد. غیبت قالیباف در نشست برخی مقام‌های منطقه‌ای و حضور رضایی و عباس عراقچی نیز به این گمانه‌ها دامن زد.
در هفته‌های اخیر شاهد بودیم که رسانه‌های نزدیک به جبهه پایداری از افزایش نقش رضایی استقبال کرده‌اند و حتی احتمال کنار رفتن قالیباف از جایگاه مذاکره‌کننده ارشد را مطرح کرده‌اند. با این حال، عباس عراقچی و سخنگوی وزارت خارجه تأکید کرده‌اند که قالیباف همچنان مسئولیت هدایت تیم مذاکره‌کننده را بر عهده دارد و تغییر رسمی در این ساختار صورت نگرفته است.
در این میان، نباید از تفاوت میان افزایش نقش نهادی رضایی و شکل‌گیری یک جناح مستقل به رهبری او غافل شد. هنوز شواهد کافی برای اثبات وجود یک تشکیلات سیاسی مستقل با عنوان جریان رضایی وجود ندارد؛ اما روشن است که دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی و شخص دبیر آن به یکی از کانون‌های مهم رقابت بر سر مدیریت پرونده جنگ و مذاکره تبدیل شده‌اند.
اظهارات اخیر رضایی مبنی بر اینکه در حال حاضر مذاکره‌ای میان تهران و واشنگتن جریان ندارد و آمریکا باید ابتدا به هفت شرط ایران پاسخ روشن بدهد، نیز اهمیت و جایگاه ویژه او را به رخ می‌کشد. به این ترتیب، آقا محسن اکنون نه فقط در جایگاه یک مقام اداری، بلکه در مقام یکی از سخنگویان اصلی رویکرد امنیتی جمهوری اسلامی ظاهر شده است.
اصلاح‌طلبان حذف شدند؛ رقابت حالا میان خود اصولگرایان است
یکی از مهم‌ترین ابعاد این تحولات، محدودتر شدن دایره رقابت سیاسی در ایران است. در سال‌های گذشته، روند خالص‌سازی و حذف تدریجی اصلاح‌طلبان و نیروهای میانه‌رو از مراکز اصلی قدرت، به تضعیف امکان رقابت میان جریان‌های سیاسی مختلف منجر شد. اکنون حتی در شرایط جنگی نیز نشانه جدی از بازگشت این جریان‌ها به مرکز تصمیم‌گیری دیده نمی‌شود.
این طور که به نظر می‌رسد، جنگ به تقویت نیروهای سخت‌گیر و امنیتی منجر شده و رقابت سیاسی بیش از گذشته به درون اردوگاه محافظه‌کاران محدود شده است. اگرچه که سکوت اصلاح طلبان از ماه‌ها قبل‌تر و همزمان با افزایش نارضایتی‌های داخلی شورع شد، بعد از شکل گیری اعتراضات سراسری دی ماه 1404 و کشتار گسترده معترضان بیشتر شد و بعد از جنگ چهل‌روزه نیز ادامه یافت. روند انزوا و حذف این جریان سیاسی چنان ادامه یافت که اکنون شاهد کنار رفتن مؤثر جریان‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو از معادلات اصلی قدرت هستیم.
در واقع، ساختاری که در سال‌های گذشته با محدود کردن رقابت سیاسی به دنبال یکدست‌سازی قدرت بود، اکنون با اختلافات فزاینده میان نیروهای باقی‌مانده روبه‌رو شده است.
منازعه شدیدتر در دایره رقابت محدودتر
در نهایت، آنچه این رقابت‌ها را نگران‌کننده‌تر می‌کند، پیامدهای آن برای جامعه‌ای است که همزمان با فشار اقتصادی، نااطمینانی سیاسی و خطر بازگشت جنگ مواجه است.
وقتی مسئولان و جریان‌های سیاسی به جای ارائه تصویری روشن از آینده کشور، یکدیگر را به خیانت، سازش یا فرصت‌سوزی متهم می‌کنند، امکان شکل‌گیری یک راهبرد پایدار برای خروج از بحران نیز دشوارتر می‌شود. هر جریان می‌کوشد هزینه شکست‌ها را به رقیب منتقل کند و دستاوردهای احتمالی را به نام خود ثبت کند؛ در حالی که هزینه نهایی این کشمکش‌ها نه متوجه گروه‌های سیاسی، بلکه متوجه مردمی است که با تبعات جنگ و تحریم زندگی می‌کنند.
اظهارات مهدی محمدی درباره گرفتار شدن ایران در چرخه جنگ و اختلاف داخلی، از این منظر قابل توجه است؛ اما مسئله را نمی‌توان صرفاً با دعوت به توقف رقابت‌های سیاسی حل کرد. اختلاف بر سر سیاست خارجی، زمانی که امکان نقد آزادانه و مشارکت واقعی جریان‌های مختلف وجود نداشته باشد، به جای آنکه در یک سازوکار سیاسی شفاف مدیریت شود، به نزاعی درون ساختار قدرت تبدیل خواهد شد.
اکنون رقابت میان قالیباف، جلیلی و محور امنیتی نزدیک به رضایی، در کنار حذف تقریباً کامل اصلاح‌طلبان از معادلات اصلی، تصویری از ساختار سیاسی ایران ارائه می‌دهد که در آن دایره رقابت محدودتر، اما منازعه درونی شدیدتر شده است. در چنین شرایطی، حتی توافق یا توقف موقت جنگ نیز لزوماً به معنای پایان بحران نخواهد بود؛ زیرا پرسش اصلی برای بازیگران داخلی فقط چگونگی پایان جنگ نیست، بلکه این است که چه کسی قرار است پس از جنگ قدرت بیشتری در اختیار داشته باشد.
