اختصاصی هموطن/ عماد امین
چرا خبر اجاره زمین به افغانستان حساسیت‌برانگیز شد و این تصمیم چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد؟
اظهارات اخیر اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، درباره ماجرای ۱۱۰ هکتار زمین در چابهار، بار دیگر موضوع روابط اقتصادی ایران و افغانستان را به بحث روز تبدیل کرده است. بقایی گفته است که موضوع واگذاری زمین به افغانستان ناشی از سوءتفاهم بوده و بحث مطرح‌شده به اجاره زمین مربوط می‌شود.
اما ماجرا فقط تفاوت میان «واگذاری» و «اجاره» نیست. پرسش اصلی این است که هدف از این طرح چیست، چه منافعی برای ایران دارد و چرا موضوعی با ماهیت اقتصادی به چنین حساسیتی در افکار عمومی منجر شده است؟
ماجرا چه اهمیتی دارد؟
چابهار برای ایران یک بندر معمولی نیست؛ این منطقه به دلیل دسترسی به آب‌های آزاد، جایگاه مهمی در تجارت منطقه‌ای دارد. در مقابل، افغانستان به‌عنوان کشوری محصور در خشکی، برای دسترسی به بازارهای جهانی به مسیرهای تجاری کشورهای همسایه وابسته است.
استفاده افغانستان از ظرفیت‌های چابهار می‌تواند به کاهش وابستگی این کشور به مسیرهای تجاری پاکستان کمک کند. برای ایران نیز چنین همکاری‌ای ممکن است به افزایش مبادلات تجاری، توسعه فعالیت‌های بندری و جذب سرمایه‌گذاری منجر شود.
بااین‌حال، سابقه بحث درباره اختصاص زمین در چابهار به اتباع افغانستانی در سال‌های گذشته نشان می‌دهد که این موضوع تازه نیست. تفاوت پرونده‌های قبلی با طرح فعلی، نیازمند بررسی اسناد و جزئیات هر مورد است.
سه احتمال درباره هدف این طرح
احتمال نخست، یک همکاری اقتصادی متعارف است. ممکن است هدف، ایجاد انبارها، مراکز توزیع کالا یا تأسیسات تجاری برای تسهیل صادرات و واردات افغانستان باشد. در این صورت، ایران می‌تواند از افزایش فعالیت‌های اقتصادی در چابهار بهره‌مند شود.
احتمال دوم، تقویت جایگاه منطقه‌ای افغانستان است. دسترسی مطمئن‌تر به چابهار می‌تواند قدرت مانور تجاری افغانستان را افزایش دهد و وابستگی آن به مسیرهای عبوری از پاکستان را کاهش دهد. البته میزان تحقق این هدف به شرایط قرارداد و زیرساخت‌های موجود بستگی دارد.
احتمال سوم، رقابت اقتصادی و راهبردی در منطقه است. چابهار برای ایران، افغانستان و دیگر کشورهای علاقه‌مند به مسیرهای ترانزیتی اهمیت دارد. بنابراین، هر توافقی در این بندر ممکن است علاوه بر منافع اقتصادی، آثار گسترده‌تری بر روابط منطقه‌ای داشته باشد. بااین‌حال، شواهد موجود به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره اهداف سیاسی پنهان کافی نیست.
پرسش اصلی؛ ایران چه چیزی به دست می‌آورد؟
اجاره زمین به یک کشور خارجی لزوماً به معنای واگذاری خاک یا حاکمیت نیست. اما این موضوع نیز به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که توافقی از نظر اقتصادی به سود کشور میزبان باشد.
مدت اجاره، میزان سرمایه‌گذاری، تعهدات طرف مقابل، شرایط نظارت و منافع حاصل برای منطقه، عواملی هستند که باید روشن شوند.
از سوی دیگر، اگر موضوع هنوز در مرحله بررسی باشد و توافق نهایی نشده باشد، نمی‌توان درباره پیامدهای قطعی آن قضاوت کرد.
جمع‌بندی؛ فراتر از یک سوءتفاهم رسانه‌ای
ماجرای ۱۱۰ هکتار زمین در چابهار را باید از دو زاویه دید: از یک سو، همکاری اقتصادی با افغانستان می‌تواند برای ایران فرصت ایجاد کند؛ از سوی دیگر، اهمیت راهبردی چابهار ایجاب می‌کند که هر تصمیم درباره زمین و زیرساخت‌های آن با شفافیت همراه باشد.
اگر هدف، توسعه تجارت است، باید روشن شود که سهم ایران از این همکاری چیست. اگر هدف، تقویت جایگاه منطقه‌ای چابهار است، باید منافع و هزینه‌های آن مشخص باشد.
در نهایت، نه می‌توان صرفاً بر اساس یک خبر از واگذاری خاک سخن گفت و نه بدون مشاهده جزئیات توافق، آن را تصمیمی کاملاً سودمند دانست. پاسخ نهایی به متن قرارداد، شرایط اجرایی و منافعی بستگی دارد که این طرح، در صورت اجرا، برای ایران به همراه خواهد داشت.
