اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
در حالی که سایه جنگی تازه همچنان بر سر جمهوری اسلامی سنگینی می‌کند، نشانه‌های سیاست واشینگتن حاکی از آن است که دونالد ترامپ ممکن است به‌جای بازگشت فوری به حملات گسترده نظامی، مسیر متفاوتی را برای وادار کردن جمهوری اسلامی به عقب‌نشینی انتخاب کرده باشد: محاصره اقتصادی، محدود کردن صادرات نفت، مسدود کردن مسیرهای تجاری و تشدید فشار بر شریان‌های حیاتی اقتصاد ایران. راهبردی که اگرچه در ظاهر به معنای توقف جنگ تمام‌عیار است، اما می‌تواند در عمل به نوع دیگری از جنگ، این بار با ابزار اقتصاد، تبدیل شود.
اظهارات اخیر ترامپ درباره تمایل نداشتن به ازسرگیری حملات گسترده، در کنار تأکید او بر ادامه محاصره دریایی ایران، این احتمال را تقویت کرده است که کاخ سفید در مقطع کنونی فشار اقتصادی را به حمله نظامی گسترده ترجیح می‌دهد. ترامپ در ۱۸ آبان اعلام کرد فعلاً حملات تازه‌ای را دنبال نمی‌کند، اما محاصره دریایی همچنان ادامه خواهد داشت. این موضع‌گیری در شرایطی صورت گرفت که بحران میان تهران و واشینگتن نه‌تنها پایان نیافته، بلکه همچنان با تهدیدهای متقابل و حوادث نظامی در منطقه همراه است.
با این حال، مسئله اصلی این است که آیا این موضع به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی است یا صرفاً بخشی از یک بازی سیاسی و روانی برای غافلگیر کردن تهران؟ تجربه ماه‌های گذشته نشان داده است که نمی‌توان اظهارات رئیس‌جمهوری آمریکا درباره جنگ و صلح را بدون توجه به سابقه تصمیم‌های او پذیرفت.
ترامپ؛ رئیس‌جمهوری که وعده‌های صلحش تضمینی برای جلوگیری از جنگ نیست
یکی از مهم‌ترین دلایلی که باید درباره اظهارات ترامپ با احتیاط برخورد کرد، سابقه تغییر مواضع او در قبال حمله نظامی به ایران است. در ماه‌های گذشته، بارها اظهاراتی از سوی رئیس‌جمهوری آمریکا مطرح شده که در ظاهر از تمایل او به پرهیز از جنگ یا ضرورت دادن فرصت به دیپلماسی حکایت داشته، اما در عمل، تصمیم‌های نظامی واشینگتن مسیر دیگری را طی کرده‌اند.
ترامپ بارها با ادبیاتی سخن گفته که این تصور را ایجاد کرده است که هنوز تصمیمی برای حمله گرفته نشده یا فرصت جلوگیری از درگیری وجود دارد. با این حال، تحولات بعدی نشان داد که چنین اظهاراتی الزاماً به معنای منتفی شدن عملیات نظامی نیست. در مواردی، فاصله میان اظهارات آرام‌کننده او و اقدام نظامی آمریکا بسیار کوتاه بوده است.
به همین دلیل، اظهارات فعلی ترامپ درباره خودداری از حملات جدید را نیز نمی‌توان به‌عنوان تضمینی برای صلح تلقی کرد. حتی اگر او واقعاً در مقطع کنونی خواهان پرهیز از یک جنگ گسترده باشد، این تصمیم می‌تواند تاکتیکی و وابسته به شرایط سیاسی، اقتصادی و نظامی باشد.
در واقع، ممکن است ترامپ به این جمع‌بندی رسیده باشد که جمهوری اسلامی را می‌توان بدون هزینه‌های سنگین یک جنگ تمام‌عیار، از طریق فشار اقتصادی و فرسایش تدریجی توان حکومت به عقب‌نشینی وادار کرد. چنین سناریویی برای واشینگتن مزیت مهمی دارد: کاهش هزینه‌های مستقیم نظامی، پرهیز از گرفتار شدن در یک جنگ طولانی و در عین حال حفظ تهدید حمله به‌عنوان اهرم فشار.
بنابراین، وقتی ترامپ می‌گوید فعلاً قصد حمله ندارد، پرسش مهم‌تر این است که در برابر این خودداری ظاهری، چه راهبرد دیگری را دنبال می‌کند.
محاصره اقتصادی؛ جنگی که بدون صدای انفجار ادامه پیدا می‌کند
تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که محاصره اقتصادی ایران دیگر صرفاً یک تهدید لفظی نیست. آمریکا علاوه بر محدودیت‌های دریایی، در پی گسترش فشار به مسیرهای زمینی و تجاری ایران نیز برآمده است. تشکیل نیروی ویژه «آیرون گیت» در ۱۶ آبان ۱۴۰۵ با هدف محدود کردن انتقال تجهیزات نظامی، فناوری‌های دوکاربردی و منابع مالی مورد نظر واشینگتن، نشانه‌ای از تلاش برای گسترش دامنه این فشارهاست.
اهمیت این تحول در آن است که محاصره صرفاً صادرات نفت را هدف نمی‌گیرد؛ بلکه می‌تواند شبکه حمل‌ونقل، مبادلات تجاری، دسترسی به ارز خارجی و توان تأمین کالاهای مورد نیاز کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
گزارش‌های اقتصادی نیز از کاهش شدید صادرات نفت ایران و محدود شدن مسیرهای دور زدن تحریم‌ها حکایت دارند. به این ترتیب، جمهوری اسلامی با وضعیتی روبه‌رو شده که در آن حتی فروش منابع طبیعی کشور نیز با موانع فزاینده مواجه است. اقتصادی که پیش از این با تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی، فساد ساختاری، فرار سرمایه و تحریم‌های گسترده دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اکنون باید هزینه یک محاصره گسترده‌تر را نیز تحمل کند.
اما پرسش اساسی این است که آیا جمهوری اسلامی توان تحمل چنین وضعیتی را دارد؟
پاسخ این پرسش فقط به ذخایر ارزی یا میزان فروش نفت محدود نمی‌شود. حکومت ممکن است برای مدتی با استفاده از منابع باقی‌مانده، شبکه‌های غیررسمی تجارت و انتقال هزینه بحران به جامعه، به حیات خود ادامه دهد. اما چنین مقاومتی به معنای مصون ماندن کشور از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی نیست.
در چنین شرایطی، نخستین قربانیان محاصره لزوماً تصمیم‌گیرندگان سیاسی و نظامی نیستند؛ بلکه کارگران، حقوق‌بگیران، بازنشستگان، صاحبان کسب‌وکارهای کوچک و خانواده‌هایی هستند که باید هزینه افزایش قیمت‌ها، کاهش درآمدها و کمبود کالا را بپردازند.
با این همه، مسئولیت اصلی شکل‌گیری این وضعیت را نمی‌توان از سیاست‌های جمهوری اسلامی جدا کرد. حکومتی که طی دهه‌ها منافع ملی را بارها قربانی جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای، برنامه‌های پرهزینه نظامی و تقابل ایدئولوژیک با جهان کرده است، نمی‌تواند اکنون تمام پیامدهای سیاست‌های خود را به گردن تحریم‌های خارجی بیندازد.
ترامپ چه می‌خواهد؛ تسلیم تهران یا آماده‌سازی برای حمله‌ای دیگر؟
محاصره اقتصادی برای واشینگتن یک مزیت مهم دارد: امکان افزایش فشار بدون ورود فوری به یک جنگ تمام‌عیار. آمریکا می‌تواند با محدود کردن درآمدهای نفتی و مسیرهای تجاری ایران، تهران را در موقعیت دشوارتری قرار دهد و هم‌زمان تهدید نظامی را به‌عنوان اهرم فشار حفظ کند.
اظهارات ۲۱ آبان ۱۴۰۵ ترامپ درباره اینکه آمریکا به توافق با ایران نیاز ندارد و مدعی کنترل تنگه هرمز و منابع مالی ایران است، نشان می‌دهد که او دست‌کم در عرصه تبلیغات سیاسی، خود را در موقعیت برتر می‌بیند. این موضع‌گیری را باید در کنار ادامه محاصره و مخالفت واشینگتن با شروط تهران برای پایان دادن به بحران ارزیابی کرد.
با این حال، نمی‌توان احتمال بازگشت حملات نظامی را منتفی دانست. محاصره ممکن است برای ترامپ نه جایگزین قطعی جنگ، بلکه مرحله‌ای برای افزایش فشار و آماده‌سازی شرایط یک تصمیم بعدی باشد. اگر واشینگتن به این نتیجه برسد که فشار اقتصادی به امتیازگیری سیاسی منجر نمی‌شود، یا تهران همچنان به اقدامات نظامی و تهدید مسیرهای کشتیرانی ادامه دهد، احتمال تشدید درگیری‌ها همچنان وجود خواهد داشت.
از سوی دیگر، ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح، برای منطقه نیز بی‌هزینه نیست. اختلال در تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز، تهدید زیرساخت‌های انرژی و افزایش نااطمینانی در بازارهای جهانی نشان می‌دهد که بحران ایران و آمریکا از مرزهای دو کشور فراتر رفته است. حتی بدون آغاز موج جدیدی از بمباران‌ها، منطقه همچنان در معرض پیامدهای یک جنگ فرسایشی قرار دارد.
در این میان، بزرگ‌ترین ابهام به محاسبات خود جمهوری اسلامی بازمی‌گردد. آیا رهبران تهران تصور می‌کنند ترامپ از هزینه‌های جنگ جدید می‌ترسد و بنابراین محاصره را تا رسیدن به توافق ادامه خواهد داد؟ یا احتمال می‌دهند که واشینگتن در حال خریدن زمان برای اجرای عملیات نظامی دیگری است؟ هر دو احتمال وجود دارد و اشتباه محاسباتی در هر یک از این دو مسیر می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای ایران به همراه داشته باشد.
واقعیت این است که جمهوری اسلامی با انتخاب‌های دشواری روبه‌رو شده که بخش مهمی از آن حاصل سیاست‌های خود این حکومت است. عقب‌نشینی از مواضعی که سال‌ها به‌عنوان اصول تغییرناپذیر تبلیغ شده‌اند، برای ساختار قدرت هزینه سیاسی دارد؛ اما ادامه تقابل نیز می‌تواند اقتصاد کشور و زندگی میلیون‌ها ایرانی را بیش از پیش فرسوده کند.
شاید جنگ سوم در شکل یک عملیات نظامی گسترده آغاز نشود؛ شاید شکل اصلی تقابل آینده، محاصره‌ای باشد که به‌تدریج توان اقتصادی جمهوری اسلامی را تحلیل می‌برد. اما برای جامعه ایران، تفاوت چندانی ندارد که فشار از آسمان با بمب فرود بیاید یا از مسیر دریا و تجارت به سفره‌های مردم برسد. مسئله اساسی این است که کشوری با چنین ظرفیت انسانی، اقتصادی و تاریخی، چرا باید همچنان گروگان سیاست‌هایی باشد که نه امنیت پایدار به ارمغان آورده‌اند و نه رفاه و آزادی.
اگر ترامپ واقعاً تصمیم گرفته باشد به‌جای جنگ سوم، جمهوری اسلامی را با محاصره به عقب‌نشینی وادار کند، این به معنای پایان بحران ایران نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از بحرانی است که مسئولیت اصلی شکل‌گیری آن بر عهده جمهوری اسلامی است.
