مصداق هدایت
چرخ‌دنده‌های دیپلماسی در هفته‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری از کار افتاده‌اند و جای خود را به آوای خشن و تهدیدآمیز ابزارهای نظامی و امنیتی داده‌اند. خاورمیانه سال‌هاست که با بوی باروت و سایه سنگین منازعات پنهان و آشکار خو گرفته است، اما تحولات ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که بازیگران این عرصه دیگر به مرزهای سنتی و جغرافیای محلی خود قانع نیستند.
در شرایطی که در پایتخت‌های غربی سخن از بن‌بست کامل دیپلماسی و بی‌نیازی به هرگونه توافق جدید به میان می‌آید، در تهران نیز لحن مقام‌های ارشد نظامی و سیاسی دچار دگرگونی عمیقی شده است. این تغییر لحن، صرفاً یک لفاظی سیاسی زودگذر نیست، بلکه خبر از چرخشی بنیادین در دکترین نظامی و راهبردی جمهوری اسلامی می‌دهد؛ چرخشی که بر اساس آن، میدان جنگ و تقابل دیگر محدود به مرزهای پیرامونی نخواهد بود، بلکه قرار است ابعاد جهانی به خود بگیرد.
اظهارات صریح چهره‌های نظامی نزدیک به هسته سخت قدرت در ایران، پرده از این واقعیت برمی‌دارد که حاکمیت تصمیم گرفته است دکترین بازدارندگی کلاسیک خود را کنار بگذارد و راهبرد تهاجمی‌تری را جایگزین آن سازد.
چرخش از بازدارندگی سنتی به تهاجم فرامرزی
در همین راستا، موضع‌گیری‌های سردار محمدرضا نقدی، مشاور ارشد فرمانده کل سپاه پاسداران، به نقطه عطف مهمی در این پازل تبدیل شده است. او با صراحت تمام از ابلاغ فرمانی تازه سخن به میان آورد که بر اساس آن، دست نیروهای مسلح برای انجام عملیات در هر جغرافیا و هر موقعیت لازم، بدون هیچ‌گونه محدودیتی باز گذاشته شده است. این گزاره ژورنالیستی و امنیتی، حامل پیامی تکان‌دهنده است؛ پیامی که به وضوح اعلام می‌کند تهران دیگر قصد ندارد هزینه‌های رویارویی با ایالات متحده و متحدانش را تنها در درون مرزهای ملی یا حتی پهنه خاورمیانه مدیریت کند. وقتی یک مقام ارشد نظامی با چنین صراحتی از حق پاسخگویی و اقدام در هر نقطه از جغرافیای جهان سخن می‌گوید، یعنی دایره اهداف بالقوه دشمن به‌طور چشمگیری گسترش یافته و منافع، پایگاه‌ها و شهروندان آمریکایی در اقصی نقاط کره زمین می‌توانند در تیررس تصمیم‌گیرندگان نظامی ایران قرار گیرند.
این راهبرد تهاجمی، با اظهارات دیگر مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی سابق نیز تقویت شده است. در روزهای گذشته، چهره‌هایی همچون محسن رضایی نیز با تأکید بر اینکه پایگاه‌های دوردست ایالات متحده آمریکا در فهرست اهداف جمهوری اسلامی قرار دارند، تلاش کرده‌اند تا ابعاد تازه‌ای به معادله بازدارندگی نامتقارن ببخشند. تا پیش از این، دکترین نظامی جمهوری اسلامی بیش از هر چیز بر پایه مهار تهدیدات در حلقه پیرامونی و کشورهای منطقه استوار بود؛ اما ایده هدف قرار دادن پایگاه‌های دوردست، نشان‌دهنده اراده‌ای جدی برای کشاندن میدان منازعه به سطحی فراتر از خاورمیانه است. این تفکر استراتژیک بر این فرض مضحک و در عین حال خطرناک استوار است که ضربه زدن به منافع واشنگتن در نقاط دورافتاده جهان می‌تواند توازن قوا را به نفع تهران تغییر دهد و هزینه‌های سیاست فشار حداکثری را برای کاخ سفید غیرقابل تحمل سازد. با این حال، کارشناسان مسائل راهبردی بر این باورند که چنین رویکردی مرزهای میان دفاع مشروع و تنش‌زایی کنترل‌نشده را به کلی از بین می‌برد و کشور را در مسیر خطرناک‌ترین محاسبات اشتباه تاریخ معاصر قرار می‌دهد.
دیپلماسی ستیزه‌جو؛ هشدار به بازیگران ثالث و انزوای بیشتر
گسترش جغرافیای تنش تنها به لفاظی‌های نظامی محدود نمانده، بلکه در عرصه دیپلماسی منطقه‌ای و بین‌المللی نیز به شکلی آشکار بازتاب یافته است. نمونه بارز این رویکرد را می‌توان در موضع‌گیری‌های تند سخنگوی وزارت امور خارجه ایران مشاهده کرد. اسماعیل بقایی در واکنش به تحرکات دریایی و ائتلاف‌های امنیتی کشورها، هشدار داد که هرگونه حمایت نظامی، دریایی یا لجستیکی از عملیات ایالات متحده علیه ایران، به معنای مشارکت مستقیم در تجاوز تلقی خواهد شد. او بدون نام بردن از کره جنوبی گفت که توجیه این اقدامات با عناوینی مانند «حفاظت از آزادی کشتیرانی» یا «مقابله با دزدی دریایی» نمی‌تواند ماهیت غیرقانونی و خصمانه آن‌ها را تغییر دهد و هشدار داد که کشورهای شرکت‌کننده مسئولیت عواقب آن را بر عهده خواهند داشت.
این ادبیات تهاجمی حتی گریبان کشورهایی را که به بهانه حفاظت از آزادی کشتیرانی یا مقابله با دزدی دریایی دست به تحرکات نظامی در آب‌های آزاد می‌زنند نیز می‌گیرد.
اصرار تهران بر اینکه کوچک‌ترین همکاری لجستیکی با واشنگتن می‌تواند به عنوان جرمی خصمانه تلقی شود، نشان می‌دهد که دستگاه دیپلماسی کشور عملاً در خدمت پروژه تنش‌گستری قرار گرفته است و تلاش می‌کند با ایجاد رعب و وحشت در میان بازیگران ثالث، مانع از شکل‌گیری هرگونه ائتلاف بین‌المللی ضدخود شود. این در حالی است که چنین مواضعی نه‌تنها دوستان تازه‌ای برای ایران در نظام بین‌الملل دست و پا نمی‌کند، بلکه حتی کشورهای بی‌طرف و شرکای سنتی را نیز ناچار می‌سازد تا گام‌های محتاطانه‌تری در برابر تهران بردارند.
تردید واشنگتن و تل آویو نسبت به توافق
در سوی دیگر این معادله پرآشوب، تحولات درون کانون‌های تصمیم‌گیری ایالات متحده و اسرائیل نیز به موازات رویکرد تهاجمی تهران، فضای تقابل را به نقطه جوش رسانده است. انتشار گزارش‌هایی درباره تماس‌های تلفنی پرالتهاب و مملو از فریاد میان بنیامین نتانیاهو و دونالد ترامپ، پرده از شکاف‌ها و در عین حال تشدید عزم واشنگتن و تل‌آویو برمی‌دارد. نخست‌وزیر اسرائیل که در جریان سخنرانی خود در کنست بار دیگر بر طبل تغییر نظام سیاسی در ایران می‌کوبد، مدعی شده است که جمهوری اسلامی با تمام قوا در حال احیای برنامه هسته‌ای خود است و تنها راه چاره، براندازی ساختار سیاسی حاکم بر تهران است.
با این وجود، واکنش دونالد ترامپ به این فضاسازی‌ها ویژگی‌های خاص خود را دارد که از تغییر رویکرد تاکتیکی واشنگتن حکایت می‌کند. ترامپ اخیرا به صراحت اعلام کرده است که ایالات متحده دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد. او با یادآوری اینکه صدها میلیارد دلار از دارایی‌های ایران در دست واشنگتن است و تنگه‌های راهبردی منطقه نیز در کنترل کامل ارتش آمریکا قرار دارند، پرونده مذاکرات را عملاً به محاق فر برده است. انتشار پیامی از سوی ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال مبنی بر اینکه به معاون خود، جی‌دی ونس، دستور داده تا تمام تمرکز خود را بر مسائل داخلی و مبارزه با فساد معطوف کند و پیگیر توافق پایان جنگ نباشد، نشان می‌دهد که رهبری ایالات متحده ترجیح می‌دهد به جای تن دادن به یک دیپلماسی فرساینده، سیاست انزوا و خفه کردن اقتصادی را در پیش بگیرد. این تصمیم در حالی اتخاذ شده است که گزارش‌های پیشین وال استریت ژورنال از تلاش‌های پشت‌پرده ونس برای مذاکره مستقیم با مقامات امنیتی ایران حکایت داشتند؛ اما ناکامی این روند و پافشاری تهران بر مطالبات غیرواقع‌بینانه، ترامپ را به این نتیجه رسانده که بازی دیپلماتیک با جمهوری اسلامی هزینه‌ای بیش از فایده دارد.
لبه پرتگاه؛ قماری خطرناک با آینده ایران
بن‌بست کامل در دیپلماسی و پافشاری هر دو طرف بر مواضع ایدئولوژیک و تخک‌ناپذیر خود، آینده‌ای تیره و تار را پیش روی منطقه قرار داده است. در حالی که در تهران، نهادهایی نظیر مجلس خبرگان رهبری با صدور بیانیه‌ها و درخواست‌های گوناگون، خواستار خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و تجدیدنظر اساسی در دکترین دفاعی کشور می‌شوند، در واشنگتن نیز رویکرد فشار حداکثری اقتصادی و امنیتی با قدرت پیگیری می‌شود. ایده گسترش جغرافیای تنش و صادر شدن مجوز عملیات در هر نقطه از جهان، در نگاه نخست شاید برای بدنه هوادار حاکمیت نوعی بازدارندگی تهاجمی جلوه کند، اما در عمل چیزی جز بازی با آتش در یک انبار باروت نیست. جمهوری اسلامی با اتخاذ این استراتژی خطرناک، عملاً تن به قماری بزرگ داده است که در آن کوچک‌ترین خطای محاسباتی می‌تواند تمامی زیر ساخت‌های حیاتی کشور را با تهدیدی وجودی مواجه سازد.
نگاهی به این مجموعه تحولات به روشنی گواهی می‌دهد که تصمیم‌گیرندگان جمهوری اسلامی به جای بازنگری در سیاست‌های منطقه‌ای و تن دادن به اصلاحات ساختاریافته برای برون‌رفت از بحران‌های فلج‌کننده اقتصادی، راه حل را در بین‌المللی کردن منازعه و توسعه جغرافیای بحران جستجو می‌کنند. این رویکرد تهاجمی، هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت ابزاری برای ارعاب حریفان به نظر برسد، اما در بلندمدت نه‌تنها گرهی از کلاف سردرگم مشکلات داخلی کشور باز نمی‌کند، بلکه بهانه‌های لازم را به ائتلاف‌های غربی و عبری می‌دهد تا با دست بازتر و مشروعیت بیشتری، حلقه محاصره را بر اقتصاد و امنیت ایران تنگ‌تر کنند. اصرار بر اینکه دست نیروهای مسلح برای انجام عملیات در هر نقطه‌ای باز است و پایگاه‌های دوردست آمریکا باید هدف قرار گیرند، در دنیایی که به شدت به هم پیوسته و آسیب‌پذیر است، دعوتی آشکار برای ورود به مارپیچی از ناامنی و بی‌ثباتی است که تاوان سنگین آن را پیش از هر کس دیگر، مردم رنج‌دیده و ستمدیده ایران در زیر چرخ‌دنده‌های تورم، فروپاشی اقتصادی و سایه شوم جنگ پرداخت خواهند کرد.
تاریخ بارها ثابت کرده است که تنش‌زایی فرامرزی به جای ایجاد امنیت پایدار، تنها به فرسایش بیشتر ساختارهای درونی و انزوای ژئوپلیتیک بیشتر منجر می‌شود؛ واقعیتی که حاکمیت ایران با بی‌توجهی به آن، کشور را به لبه پرتگاهی هدایت می‌کند که بازگشت از آن روزبه‌روز دشوارتر می‌شود.
