امید آزادی
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در یادداشتی با عنوان «صرفه‌جویی از دولت آغاز می‌شود» تلاش کرده است با اعتراف به سال‌ها سوءمدیریت، فرسودگی زیرساخت‌ها و کمبود سرمایه‌گذاری، مرز روشنی میان مسئولیت مردم و حاکمیت ترسیم کند. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که ایران با بحران مزمن در تأمین برق و گاز، فلج شدن صنایع، تعطیلی مراکز عمومی و اختلال مرگبار در زندگی روزمره شهروندان روبه‌روست. اما اعتراف به فاجعه، بدون معرفی مسببان اصلی و بدون تغییر ساختاری که این وضعیت را خلق کرده، چیزی غیر از یک تغییر تاکتیک در پروپاگاندا نیست.
این سخنان در ظاهر فاصله گرفتن از رویکردی است که سال‌ها مصرف‌کنندگان خانگی را در جایگاه متهم اصلی بحران انرژی قرار می‌داد. هر بار که خطر خاموشی یا کمبود گاز جدی می‌شد، سیستم امنیتی و رسانه‌ای حکومت با پمپاژ هشدار به جامعه، مشکل اصلی کشوری با بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان را روشن ماندن چراغ خانه‌ها معرفی می‌کرد.
اما اعتراف سخنگوی دولت، صادقانه به نظر نرسیده و خود فریبی بزرگ‌تر است. وقتی از «سوءمدیریت» سخن گفته می‌شود اما نامی از نهادهای تصمیم‌گیر، سیاست‌های کلان ویرانگر و ساختار غیرپاسخگو برده نمی‌شود، یعنی حاکمیت قصد دارد هزینه‌ی «ویرانی» را بپذیرد اما از پس دادن «قدرت» امتناع کند. ناترازی انرژی یک بلای طبیعی نیست؛ محصول مستقیم رانت‌سالاری، تصمیمات ایدئولوژیک و ترجیح دادن بقای نظام بر منافع ملی است.
جنگ، بهانه جدید برای ماستمالی نیم قرن بحران‌سازی
بخش مهمی از یادداشت سخنگوی دولت به حملات نظامی اخیر و محدودیت‌های ناشی از محاصره اختصاص یافته است. تردیدی نیست که جنگ زیرساخت‌ها را آسیب‌پذیرتر می‌کند، اما تقلیل دادن بحران عمیق انرژی به جنگ، مصداق بارز تغییر صورت مسئله و آدرس غلط دادن است.
ایران پیش از این حملات نیز سال‌ها با فرسودگی شبکه، ناترازی گاز، قطعی برق صنایع و فرار سرمایه دست‌به‌گریبان بود. استفاده از شرایط جنگی به عنوان سپر دفاعی، ترفندی کهن برای فرار از پاسخگویی است. حاکمیت می‌خواهد بحران‌های انباشته‌شده ناشی از دهه‌ها سیاست خارجی مخرب و انزوای بین‌المللی را پشت سنگر جنگ پنهان کند؛ در حالی که جامعه حق دارد بداند چه میزان از این تاریکی، حاصل جنگ و چه میزان ثمره تصمیمات خود نظام است.
چرا دولت برای صرفه جویی از بودجه نهادهای ایدئولوژیک نمی‌کاهد؟
سخنگوی دولت بر ضرورت پیشگامی دستگاه‌های دولتی در کاهش مصرف تأکید می‌کند و از انتشار آمار مصرف وزارتخانه‌ها سخن می‌گوید. اما این شعارها تا زمانی که ساختار بودجه‌ای کشور دست‌نخورده باقی بماند، فاقد کوچک‌ترین اعتبار است.
کدام بخش از حاکمیت حاضر است شفافیت واقعی به خرج دهد؟ چرا سخنگوی دولت درباره سهم نهادهای غیرپاسخگو، بودجه‌های نجومی نهادهای ایدئولوژیک، پروژه‌های ایدئولوژیک منطقه‌ای و هزینه‌های سرسام‌آور ساختار امنیتی-نظامی سخنی نمی‌گوید؟ وقتی منابع ارزی و ثروت ملی ایران به چاه ویل پروژه‌های هویتی و نظامی حکومت سرازیر می‌شود، دعوت وزارتخانه‌ها به خاموش کردن چند لامپ، بیشتر به یک شوخی تلخ و ژست تبلیغاتی شبیه است تا اصلاح ساختاری.
تحریم و انزوا؛ هزینه‌ای که ملت برای سیاست‌های حاکمیت می‌پردازد
مهاجرانی از ضرورت توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و بازسازی زیرساخت‌ها سخن می‌گوید، اما از ریشه اصلی بسته شدن درهای سرمایه‌گذاری به روی ایران یعنی «انزوای سیاسی و تحریم‌های خودخواسته‌ای که حکومت با اصرار بر تنش‌آفرینی حفظ کرده» حرفی نمی‌زند. کشوری که می‌توانست هاب انرژی منطقه باشد، به لطف سیاست خارجی مخرب حاکمیت، امروز در تأمین برق بیمارستان‌ها و خانه‌های مردم درمانده است. توسعه انرژی خورشیدی و بادی با بخشنامه و انشا نوشتن محقق نمی‌شود؛ نیاز به اقتصاد آزاد، سرمایه خارجی و امنیت حقوقی دارد که در سایه استبداد و تحریم سراب است.
اشاره درست سخنگوی دولت به ناتوانی خانوارهای کم‌درآمد در تعویض وسایل فرسوده، پرده از یک واقعیت تلخ برمی‌دارد؛ تورم مزمن و فروپاشی اقتصادی ناشی از همین حکمرانی غلط، جامعه را به زانو درآورده است. وقتی بخش بزرگی از مردم برای تأمین نان شب خود در مانده‌اند، انتظار برای مشارکت در «مدیریت مصرف» یا تحمل گرانی انرژی، یعنی هل دادن جامعه به سمت انفجار اجتماعی. هر سیاستی که بدون حمایت معیشتی واقعی اجرا شود، مالیات پنهانی است که حاکمیت برای جبران ورشکستگی اقتصادی خود از جیب تهیدستان می‌دزدد.
از تاب آوری مردم تا اعتراف مسئولان ؛ تاکتیک جدید حاکمیت چیست؟
نکته قابل بتوجه دیگر این است که این روزها واژه «تاب‌آوری» به کلیدواژه‌ی ثابت محافل رسمی و توجیه‌های حاکمیتی تبدیل شده ؛ انگار مردم موظف‌اند تاوان هر بحران، تحریم و ویرانی ساختاری را با سکوت و تحمل بپردازند. اما واقعیت این است که «تاب‌آوری» در پس یک انتخاب داوطلبانه لحاظ می‌شود، نه یک اجبار حکومتی. شهروندانی که در ساختار سیاسی ایران هیچ سهمی در تصمیم‌سازی، تنش‌آفرینی‌های منطقه‌ای یا سیاست خارجی ویرانگر نداشته‌اند، هرگز به این شرایط و بحران‌سازی‌های مکرر «رأی» نداده‌اند. حکومت نمی‌تواند با ناکارآمدی خود زندگی شهروندان را گروگان گرفته و سپس با فریبکاری از آن‌ها بخواهد در برابر تاریکی، سرما و فقر و … «تاب‌آور» باشند.
یادداشت اخیر فاطمه مهاجرانی در حقیقت رونمایی از یک تکنیک جدید پروپاگاندا یعنی «اعتراف به نقص برای حفظ اصل نظام» است. گویا حاکمیت دریافته که انکار بحران دیگر جواب نمی‌دهد؛ بنابراین تصمیم گرفته خود به ناکارآمدی اعتراف کند تا صدای اعتراض جامعه را خنثی سازد. اما تا زمانی که قدرت سیاسی و منابع مالی در انحصار ساختاری غیر پاسخگوست و هزینه‌ی تمام فجایع از جیب مردمی پرداخت می‌شود که هیچ نقشی در قدرت نداشته‌اند، این دست یادداشت‌ها فقط کاغذپاره‌هایی برای خرید زمان هستند. جامعه‌ی به ستوه‌آمده دیگر با اعتراف‌های بدون هزینه فریب نخوره و آرام نخواهد شد.
