اختلال در سیستم بانکی و اعتمادی که از دست رفته است

اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی

صبح امروز سه‌شنبه، نوزدهم اسفند، صدها هزار مشتری بانک‌های سپه و ملی ایران با پیامکی ناگهانی مواجه شدند که خبر از مسدود شدن حساب‌هایشان می‌داد. این پیامک‌ها بلافاصله نگرانی گسترده‌ای را در میان شهروندان ایجاد کرد. گزارش‌های متعدد نشان می‌دهد که نه تنها دسترسی به حساب‌ها محدود شده بود، بلکه وب‌سایت‌ها، اپلیکیشن‌های همراه بانک و سامانه‌هایی مانند «بام» بانک ملی و خدمات آنلاین بانک سپه کاملاً از دسترس خارج شدند و مشتریان در شرایط جنگی خاص کشور، قادر به ورود به حساب، استعلام موجودی، انتقال وجه یا حتی استفاده از کارت‌های بانکی خود نبودند. 

این رویداد که در شرایط حساس اقتصادی و امنیتی ایران رخ داد، بیش از یک مشکل فنی ساده به نظر می‌رسد و می‌تواند نشان‌دهنده فشارهای شدید بر نظام بانکی کشور باشد.

برای تحلیل این واقعه، باید به زمینه‌های پیشین نگاهی بیندازیم. نظام بانکی ایران سال‌هاست که با مشکلات ساختاری عمیقی دست و پنجه نرم می‌کند. تحریم‌های بین‌المللی، مدیریت ناکارآمد، بدهی‌های انباشته و نسبت کفایت سرمایه منفی در بسیاری از بانک‌ها، وضعیت را شکننده کرده است. 

بانک ملی به عنوان بزرگ‌ترین بانک دولتی، بار سنگین بدهی‌های بانک‌های دیگر را به دوش کشیده و بانک سپه نیز که اغلب با مسائل نهادهای نظامی و امنیتی مرتبط بوده، همواره در معرض فشارهای مالی قرار داشته است. 

گزارش‌ها حاکی از آن است که بخش قابل توجهی از بانک‌های ایرانی در آستانه ورشکستگی یا مشکلات شدید نقدینگی هستند.

اختلال ۱۹ اسفند، دقیقاً در روزی رخ داد که گزارش‌هایی از تشدید تنش‌های منطقه‌ای و حملات نظامی منتشر شده بود. برخی منابع از ادامه درگیری‌های سنگین نظامی و هدف قرار دادن زیرساخت‌های جمهوری اسلامی توسط ارتش اسرائیل و آمریکا سخن می‌گفتند که زیرساخت‌های حیاتی را هدف قرار داده است. در این شرایط، مقامات بانکی و بانک مرکزی اعلام کردند که اختلال به دلیل «به‌روزرسانی سخت‌افزاری»، «تغییر سوییچ‌های ارتباطی» یا «اقدامات حفاظتی برای ثبات مالی» رخ داده است. 

بانک ملی توضیح داد که عملیات ارتقای زیرساخت‌ها عامل اصلی قطعی موقت بوده و بانک سپه نیز صبح امروز وعده رفع سریع مشکل را می‌داد. با این حال، بسیاری از کاربران و ناظران این توضیحات را ناکافی دانستند و گمانه‌زنی‌هایی درباره حملات سایبری، هک یا حتی تصمیمات عمدی برای کنترل جریان مالی مطرح شد.

از منظر تحلیلی، این اختلال می‌تواند بخشی از تلاش رژیم برای مدیریت منابع مالی در شرایط بحرانی باشد. در زمان‌هایی که فشارهای خارجی افزایش می‌یابد، کنترل بر جریان پول شهروندان می‌تواند ابزاری برای جلوگیری از خروج سرمایه، تأمین هزینه‌های فوری یا حتی محدود کردن فعالیت‌های مالی شهروندان با هدف تامین هزینه‌های جنگ تلقی شود. سابقه حملات سایبری به بانک‌های ایرانی نیز این احتمال را تقویت می‌کند که بحث اخلال در سیستم بانکی کشور مطرح بوده است. در ماه‌های گذشته، گروه‌های هکری مختلفی مسئولیت اختلال در بانک‌هایی مانند سپه را بر عهده گرفته بودند و ادعا کرده بودند که به دلیل ارتباط این بانک‌ها با نهادهای نظامی، آن‌ها را هدف قرار داده‌اند. هرچند بانک‌ها این ادعاها را رد کرده و مشکلات را فنی توصیف می‌کنند، اما تکرار چنین اختلالاتی نشان‌دهنده آسیب‌پذیری بالای سیستم است.

تأثیر این رویداد بر زندگی روزمره مردم بسیار سنگین بود. صدها هزار مشتری بانکی که به خدمات بانکی دیجیتال وابسته هستند، ناگهان از دسترسی به پول خود محروم شدند. پرداخت قبوض، خرید روزانه، دریافت حقوق و حتی سوخت‌گیری در برخی مناطق با مشکل مواجه شد. گزارش‌هایی از صف‌های طولانی در شعب بانکی و پمپ‌بنزین‌ها منتشر شد و برخی شهروندان از ناتوانی در برداشت نقدینگی ضروری گلایه کردند. این وضعیت در حالی رخ داد که اقتصاد ایران با تورم بالا، افزایش قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید دست و پنجه نرم می‌کند. 

چنین اختلالاتی می‌تواند نارضایتی عمومی را تشدید کند و حتی جرقه اعتراضات جدید را بزند، همان‌طور که در موارد مشابه گذشته شاهد بودیم.

از سوی دیگر، این واقعه بخشی از بحران گسترده‌تر نظام بانکی است. بدهی‌های انباشته، کمبود سرمایه، مشکلات نقدینگی و وابستگی شدید به سیستم دولتی، بانک‌ها را در موقعیت ضعیفی قرار داده است. در شرایطی که منابع برای نجات بانک‌های مشکل‌دار محدود است، هر اختلال جدیدی می‌تواند اعتماد عمومی را بیشتر خدشه‌دار کند. بانک مرکزی تلاش کرد با صدور بیانیه‌هایی آرامش‌بخش، وضعیت را کنترل و اعلام کند که خدمات به تدریج به حالت عادی بازگشته است. اما برای بسیاری از مردم، تجربه چندین ساعت بدون دسترسی به حساب‌هایشان، یادآوری تلخی از شکنندگی سیستم بود.

در نهایت، اختلال امروز نمادی از چالش‌های چندلایه‌ای است که ایران با آن روبروست. ترکیب فشارهای اقتصادی داخلی، تحریم‌ها، تنش‌های خارجی و آسیب‌پذیری‌های سایبری، نظام بانکی را به نقطه‌ای حساس رسانده است. اگرچه مقامات این رویداد را فنی و موقتی توصیف کردند، اما تکرار چنین مشکلاتی می‌تواند اعتماد شهروندان را به طور کامل از بین ببرد. 

بدون اصلاحات ساختاری واقعی، سرمایه‌گذاری در امنیت سایبری و تقویت بنیه مالی بانک‌ها، چنین بحران‌هایی احتمالاً ادامه خواهند یافت. برای مردم عادی، این اختلال بیش از یک مشکل فنی بود؛ یادآوری این که در شرایط بحرانی، حتی پول موجود در حسابشان ممکن است از دسترس خارج شود.