اختصاصی هموطن/ گروه اجتماعی- بیژن پویان
پایتخت ایران این روزها بار دیگر زیر لایه‌ای از غبار محبوس شده است؛ وضعیتی که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک پدیده جوی فصلی نامید، بلکه باید آن را نمادی از ناکارآمدی انباشته در مدیریت شهری و بحران‌های کلان انرژی دانست. در حالی که سازمان هواشناسی برای روزهای پیش رو هشدار نارنجی صادر کرده و از احتمال رسیدن شاخص‌ها به سطح «بسیار ناسالم» خبر می‌دهد، تهران به عنوان دومین شهر آلوده جهان در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی خودنمایی می‌کند.
جغرافیای بحران و هشدارهای نارنجی
تهران بزرگ با مساحت ۷۰۷ کیلومترمربع، به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی خود در دامنه جنوبی البرز، همواره مستعد پدیده‌ای به نام وارونگی دما بوده است. اما آنچه امسال را متفاوت می‌کند، تلاقی این پدیده طبیعی با بحران‌های بی‌سابقه در حوزه زیرساخت است. به گزارش مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوا، صادق ضیائیان با اشاره به پایداری نسبی جو در روزهای آینده اظهار کرد: «از امروز تا یکشنبه هفته آینده افزایش غلظت آلاینده‌های جوی و کاهش کیفیت هوا در شهرهای صنعتی و پرجمعیت کشور، از جمله تهران، پیش‌بینی می‌شود.» او تأکید کرد که با استقرار شرایط پایدار، تجمع آلاینده‌ها دور از انتظار نیست.
این پایداری جوی به معنای آن است که هوای سرد و سنگین در نزدیکی زمین باقی می‌ماند و مانند یک درپوش نامرئی، مانع از خروج دوده و ذرات معلق تولید شده توسط میلیون‌ها خودرو و صنایع آلاینده می‌شود. اداره کل هواشناسی استان تهران نیز اعلام کرده است که از عصر جمعه تا دوشنبه، سکون هوا و کاهش وزش باد باعث افزایش غلظت آلاینده‌ها خواهد شد. در این میان، حتی بارش‌های پراکنده نیز مرهمی بر این زخم عمیق نبوده‌اند. با وجود آغاز بارندگی در برخی مناطق، شاخص کیفیت هوا همچنان روی عدد ۹۶ و در وضعیت ناسالم برای گروه‌های حساس باقی مانده است. این موضوع نشان می‌دهد که حجم تولید آلاینده در تهران به قدری بالاست که فرآیند «رسوب‌گذاری تر» توسط باران، توان مقابله با آن را ندارد.
وقتی مازوت و سوخت‌های جایگزین آسمان را می‌بلعند
یکی از کلیدی‌ترین دلایل تشدید آلودگی در سال جاری، ناترازی شدید گاز در کشور است. ایران که خود دارای یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز جهان است، اکنون در شرایطی قرار گرفته که برای تأمین گرمایش بخش خانگی در زمستان، ناچار به قطع گاز صنایع و نیروگاه‌ها شده است. در این شرایط، نیروگاه‌ها برای جلوگیری از خاموشی، به سمت استفاده از سوخت‌های مایع و جایگزین حرکت کرده‌اند که به مراتب آلایندگی بیشتری دارند.
اگرچه مقامات دولتی همواره سعی کرده‌اند استفاده از مازوت در نیروگاه‌های اطراف تهران را انکار کنند، اما شواهد عینی و بوی نامطبوع در برخی مناطق حاشیه‌ای، گویای واقعیت دیگری است. به گواه شهروندان تهرانی روز جمعه هوای تهران همراه با بوی نامطبوع و تاری دید برای برخی افراد بوده است. قاسم فدوی، مدیرکل استاندارد استان تهران، در خصوص عوامل تشدیدکننده این وضعیت به خبرنگار مهر گفت: «کیفیت پایین بنزین تنها یکی از عوامل آلودگی هوای پایتخت است و خودروها، موتورسیکلت‌های فرسوده، مصرف بالای سوخت و شرایط اقلیمی نیز در تشدید این معضل نقش دارند.» او با بیان اینکه نمی‌توان تمام آلودگی را ناشی از کیفیت سوخت دانست، به طور غیرمستقیم به مجموعه‌ای از عوامل اشاره کرد که سوخت‌های فسیلی در صدر آن‌ها قرار دارند.
این ناترازی انرژی در حالی رخ می‌دهد که کشور در شرایط خاص منطقه‌ای و فشارهای اقتصادی قرار دارد. کمبود سرمایه‌گذاری در بخش استخراج گاز و فرسودگی پالایشگاه‌ها باعث شده تا کیفیت بنزین تولیدی نیز با استانداردهای جهانی فاصله داشته باشد. بنزن و ترکیبات آروماتیک موجود در سوخت، نه تنها هوا را تیره می‌کنند، بلکه به گفته متخصصان، از اصلی‌ترین عوامل بروز سرطان خون در کلان‌شهرها هستند.
ترافیک و ناوگان فرسوده
بخش بزرگی از آلودگی تهران ناشی از منابع متحرک است. خودروهایی که بسیاری از آن‌ها سال‌هاست باید از رده خارج می‌شدند، همچنان در خیابان‌های پایتخت تردد می‌کنند. مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران، در حاشیه چهارصد و چهل و ششمین جلسه این شورا، تصویری از این بحران ارائه داد. او اظهار کرد: «یکی از مهم‌ترین مسائل در ایجاد آلودگی هوای تهران، تردد بیش از ظرفیت بزرگراه‌ها و خیابان‌ها و همچنین عدم تحرک هوا، فعالیت کارخانه‌ها و موتورخانه‌هاست. در تهران ۷۰ درصد میزان استفاده از وسایل نقلیه شخصی و ۳۰ درصد وسایل نقلیه عمومی است و باید این نسبت عکس شود.»
چمران با انتقاد از وضعیت فعلی نوسازی ناوگان، به موضوع اتوبوس‌های برقی اشاره کرد که ماه‌هاست در پیچ و خم‌های اداری و گمرکی گرفتار شده‌اند. وی گفت: «دوستان مدام می‌گویند اتوبوس‌ها در گمرک مانده است؛ اقدام کنید و اتوبوس‌ها را از گمرک خارج کنید. گویا همه پول می‌خواهند.» این سخنان نشان‌دهنده یک بن‌بست مالی و مدیریتی است؛ جایی که حتی در صورت وجود تکنولوژی، بروکراسی اداری مانع از ورود هوای پاک به شهر می‌شود. او همچنین افزود: «اگر ما بتوانیم به اندازه کافی اتوبوس و قطار مترو تأمین کنیم، مردم خودروهای میلیاردی خود را کنار می‌گذارند و از وسیله حمل و نقل عمومی به صورت ارزان‌تر و با آسایش بیشتر استفاده می‌کنند.»
مرگ خاموش در کوچه‌های پایتخت
آلودگی هوا در تهران دیگر صرفاً یک موضوع زیست‌محیطی نیست، بلکه به یک بحران جدی در حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است. طبق آمارهای جهانی، آلودگی هوا چهارمین عامل مرگ و میر در جهان است و تهران در این زمینه رکورددار است. ذرات معلق کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) به دلیل اندازه بسیار ریز خود، از سد دفاعی ریه عبور کرده و مستقیماً وارد جریان خون می‌شوند. این ذرات عامل اصلی سکته‌های قلبی، مغزی و بیماری‌های مزمن تنفسی هستند.
به گزارش فرارو، قرار گرفتن تهران در میان دو شهر آلوده جهان نشان‌دهنده تشدید نگرانی‌ها درباره وضعیت کیفیت هوای پایتخت است. افزایش غلظت آلاینده‌ها سلامت شهروندان، به‌ویژه گروه‌های حساس شامل کودکان، سالمندان و زنان باردار را با تهدید جدی مواجه کرده است. برآوردهای اقتصادی بیان می‌کند که خسارت ناشی از مرگ و میر و هزینه‌های درمانی آلودگی هوا در ایران، سالانه میلیاردها دلار به اقتصاد کشور ضربه می‌زند؛ رقمی که می‌توانست صرف نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و بهبود کیفیت سوخت شود.
توسعه نامتوازن و حبس هوا در «کاسه تهران»
ساختار معماری و شهرسازی تهران نیز در تشدید این وضعیت بی‌تأثیر نبوده است. ساخت‌وسازهای بی‌رویه در کریدورهای وزش باد، به‌ویژه در غرب تهران، باعث شده تا توان تهویه طبیعی شهر به شدت کاهش یابد. تهران که از نظر جرافیایی شبیه به یک کاسه نامنظم است، اکنون با ساختمان‌های بلندمرتبه محصور شده که مانع از جابجایی افقی هوا می‌شوند.
پدیده وارونگی دما (Inversion) که در فصول سرد رخ می‌دهد، این وضعیت را به اوج می‌رساند. در حالت عادی، هوای گرم به سمت بالا صعود می‌کند و آلاینده‌ها را با خود می‌برد، اما در زمستان، لایه‌ای از هوای گرم در ارتفاع بالاتر قرار می‌گیرد و مانند یک سقف، هوای سرد و آلوده را در پایین محبوس می‌کند. تحقیقات نشان می‌دهد که تهران بیش از دوسوم روزهای سال با پدیده وارونگی جوی مواجه است. این یعنی پایتخت ایران در اکثر روزهای سال، پتانسیل تبدیل شدن به یک اتاق گاز بزرگ را دارد.
دولت‌ها در دهه‌های گذشته همواره با طرح‌های موقتی نظیر «زوج و فرد از درب منازل»، «تعطیلی مدارس» و «آب‌پاشی با هواپیما» سعی کرده‌اند با این بحران مقابله کنند؛ طرح‌هایی که بیشتر به مسکن‌های کوتاه‌مدت شبیه هستند تا راهکارهای ریشه‌ای. تضاد در اقدامات زمانی آشکار می‌شود که از یک سو بر کاهش آلودگی تأکید می‌شود و از سوی دیگر، تولید خودروهای بی‌کیفیت داخلی با مصرف سوخت بالا همچنان ادامه دارد و بودجه‌های مربوط به توسعه مترو به طور کامل تخصیص نمی‌یابد.
مدیرکل استاندارد استان تهران در بخشی از سخنان خود به نکته‌ای اشاره کرد که نشان‌دهنده عمق فاجعه در بخش خانگی است. او با هشدار درباره خطرات وسایل گرمایشی در فصل سرما گفت: «شهروندان باید از استاندارد بودن تجهیزات گرمایشی اطمینان حاصل کنند… فرسودگی شلنگ گاز خطری است که نباید نادیده گرفت.» این موضوع نشان می‌دهد که حتی در داخل خانه‌ها نیز، به دلیل فرسودگی زیرساخت‌ها و عدم رعایت استانداردهای مصرف انرژی، شهروندان در معرض خطر هستند.
چرا تهران پکن نمی‌شود؟
مقایسه تهران با شهرهایی مانند پکن که زمانی آلوده‌ترین شهر جهان بود، تصویری از یک خلاء بزرگ در اراده سیاسی است. پکن با انتقال صنایع آلاینده به خارج از محدوده شهری، جایگزینی گسترده اتوبوس‌های دیزلی با برقی و اعمال استانداردهای سخت‌گیرانه بر سوخت، توانست در کمتر از یک دهه کیفیت هوای خود را به طور چشمگیری بهبود بخشد. اما در تهران، همچنان بحث بر سر این است که آیا اتوبوس‌های برقی در گمرک بمانند یا خیر.
مهدی چمران با اشاره به تجربه پکن گفت: «در پکن امروز آلودگی هوا را شاهد نیستیم، چون در مرکز شهر از خودروهای برقی استفاده می‌کنند… وسایل نقلیه هیبریدی از برقی بهتر است و همان بازدهی و همان میزان تأثیر در کاهش آلودگی هوا را دارد.» اما واقعیت این است که زیرساخت‌های لازم برای شارژ خودروهای برقی و شبکه توزیع برق کشور نیز خود با ناترازی مواجه است، که این موضوع اجرای چنین طرح‌هایی را در هاله‌ای از ابهام قرار می‌دهد.
آسمانی که دیگر آبی نیست
آلودگی هوای تهران یک حادثه نیست، بلکه نتیجه منطقی دهه‌ها بی‌توجهی به آمایش سرزمین، تمرکزگرایی بیش از حد در پایتخت، فساد در بخش‌های نظارتی خودرو و سوخت، و عدم سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر است. امسال، با اضافه شدن فاکتور «کمبود شدید گاز» و «شرایط جنگی»، این بحران به مرحله‌ای رسیده است که دیگر با تعطیلی چندروزه مدارس قابل حل نیست. مسئولان با طرح‌های موقتی سعی در پوشاندن این ناتوانی دارند، اما همان‌طور که در اطلاعیه‌های هواشناسی آمده، «کاهش دید افقی» و «غبار محلی» واقعیتی است که هر روز صبح تهرانی‌ها با آن بیدار می‌شوند. آسمان تهران عیان است؛ اوضاع از کنترل خارج شده و تا زمانی که اراده‌ای برای حل ناترازی انرژی و نوسازی ساختاری وجود نداشته باشد، تنفس در این شهر، بازی با مرگ خواهد بود. تهران برای زنده ماندن، به چیزی بیش از باران نیاز دارد؛ تهران به «تغییر» نیاز دارد.
در حالی که مسئولان از مردم می‌خواهند در خانه‌ها بمانند، سوال اصلی اینجاست که تا کی می‌توان یک ملت را در خانه‌هایشان محبوس کرد تا دودی که حاصل سوءمدیریت است، فروکش کند؟ پاسخ این سوال در لایه‌های خاکستری افق تهران گم شده است. این شهر، خسته از وعده‌ها، تنها به دنبال یک جرعه هوای پاک است که حق ابتدایی هر موجود زنده‌ای است، اما در پایتخت ایران، به کالایی لوکس و نایاب تبدیل شده است.
