اختصاصی هموطن/ گروه اجتماعی- بیژن پویان
در روزهای اخیر، انتشار اخبار و گزارش‌های مرتبط با برنامه‌ریزی یا اقدام برای توزیع «پلاک‌های مشخصات فردی» در میان دانش‌آموزان برخی مدارس ایران، موجی از نگرانی، شوک و رفتارهای اعتراضی را میان خانواده‌ها و افکار عمومی ایجاد کرده است. مواجهه جامعه با مسأله‌ای که مستقیماً یادآور فضای نظامی و جنگی دهه شصت شمسی است، بار دیگر نگاه‌ها را به سمت سیاست‌های آموزشی و ایدئولوژیک حکومت ایران جلب کرده است؛ تدابیری که به نظر می‌رسد با هدف بازآفرینی فضای آن دوران، تحکیم اقتدار و همراه ساختن اکثریت جامعه طراحی شده‌اند، اما در عمل با مقاومت عمیق و آگاهانه نسل جدید دانش‌آموزان روبه‌رو شده است.
دستگاه حکمرانی سال‌هاست که هزینه‌های گزافی را صرف تبلیغات عقیدتی و نهادینه‌سازی روایات خود در فضای مدارس کرده است. از برگزاری مداوم اردوهای راهیان نور گرفته تا اجرای برنامه‌های مختلف در صحن آموزشی، همگی بخشی از یک راهبرد کلان برای جهت‌دهی به ذهن نسل جوان بوده است. با این حال، شواهد میدانی و تحولات اخیر نشان می‌دهد که تکرار رفتارهای دهه شصتی برای نسل نوپا نه تنها تأثیرگذار نبوده، بلکه نسلی بسیار آگاه، منتقد و مطالبه‌گر بار آورده است؛ نسلی که ایستادگی و اعتراضات گسترده آن علیه رفتارهای اجباری از زمان جنبش «زن، زندگی، آزادی» تا به امروز، ناکامی این ساختار تبلیغاتی پرهزینه را آشکار کرده است.
روایت‌های میدانی و ادعای توزیع پلاک‌های مشخصات
گزارش‌های منتشره در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های غیررسمی، ابعاد تازه‌ای از نگرانی خانواده‌ها پیرامون ورود مفاهیم جنگی به فضای مدارس را فاش کرده است. در کانال تلگرامی به اسم«آزادی»، ویدیو روایت یک آتش‌نشان از تهیه «پلاک مشخصات فردی» برای دانش‌آموزان یک دبیرستان دخترانه انتشار یافته است. یک آتش‌نشان می‌گوید هنگام مراجعه به یک دبیرستان دخترانه برای بررسی وضعیت ایمنی مدرسه، در جریان گفت‌وگو با مسئولان با موضوع عجیبی روبه‌رو شده است. به گفته او، یکی از مسئولان مدرسه گفته است برای دانش‌آموزان درخواست پلاک مشخصات فردی داده‌اند و قرار است به تعداد دانش‌آموزان این پلاک‌ها تهیه شود. این آتش‌نشان می‌گوید از مسئول مدرسه پرسیده است: «منظورتان همان پلاک‌هایی است که در زمان جنگ برای شناسایی افراد استفاده می‌شود؟» مسئول مدرسه پاسخ داده است: «بله، همان پلاک‌ها.» وقتی درباره دلیل این اقدام سؤال شده، او گفته است: «واقعاً نمی‌دانم؛ از بالا به ما گفته‌اند که این کار را انجام بدهیم.»
هم‌زمان با انتشار این جزئیات، گزارش‌های دیگری از تشدید رفتارهای تبلیغاتی همراه با تهدید در برخی مدارس حاشیه تهران به گوش می‌رسد. بر پایه اطلاعاتی که به دست ایران‌وایر رسیده، روز دوشنبه ۶ مهر ۱۴۰۵، گروهی با حضور در مدارس اسلامشهر برنامه‌ای با تابوت برگزار کردند و شماری از دانش‌آموزان را به بوسیدن آن واداشتند. این برنامه قرار بوده طی یک هفته در مدارس مختلف ادامه پیدا کند. به گفته یکی از والدین، دانش‌آموزان در دبیرستان امان‌اللهی موسی‌آباد با این برنامه مخالفت کردند. پس از اعتراض آنان، برخی دانش‌آموزان تهدید شدند. دختر دانش‌آموزی به خانواده‌اش گفته است که تهدیدکنندگان با اشاره به اعتراض‌های دی‌ماه گفته‌اند: «شما را در دی‌ماه دیده‌ایم» و آنان را به مرگ تهدید کرده‌اند. دانش‌آموز دیگری در پایه هفتم نیز از تهدید دانش‌آموزان و رانندگی خطرناک یک خودرو در میان آنان خبر داده است.
بر اساس همین روایت، از دانش‌آموزان معترض عکس گرفته شده است؛ اقدامی که نگرانی خانواده‌ها را درباره شناسایی و پیگرد احتمالی آنان افزایش داده است. همچنین گزارش‌هایی درباره احتمال توزیع پلاک شناسایی میان دانش‌آموزان مطرح شده، اما این موضوع مستقلاً تأیید نشده است. ناظران و فعالان حقوق بشر تأکید دارند که اجبار دانش‌آموزان به مشارکت در برنامه‌های حکومتی، تهدید آنان به دلیل مخالفت و به‌خطرانداختن امنیتشان، نقض آشکار حق آنان برای داشتن عقیده و بیان آزادانه آن است و مسئولان آموزش‌وپرورش و نهادهای برگزارکننده باید درباره این گزارش‌ها پاسخ‌گو باشند و از هرگونه فشار، تهدید و ثبت تصویر دانش‌آموزان معترض جلوگیری کنند.
تکذیب‌ها و انتساب به جنگ روانی
در برابر بازتاب گسترده این گزارش‌ها و موج نگرانی خانواده‌ها، مقامات و رسانه‌های رسمی واکنش نشان داده و تلاش کردند این رویدادها را تکذیب کنند. سخنگوی وزارت آموزش و پرورش با تکذیب صدور پلاک برای دانش‌آموزان، ضمن تذکر به برخی مدارس در این باره، گفت: ترویج چنین گفتمان و اقدامی مورد تایید آموزش و پرورش نیست و جز بازی با روان و آرامش دانش آموزان هیچ حاصلی ندارد. مدیران مدارس حق اعلام چنین موارد و موضوعاتی که باعث نگرانی خانواده‌ها شود را ندارند.
به گزارش همشهری‌آنلاین، علی فرهادی گفت: اینگونه موارد شیطنت دشمن و یا افراد نا آگاهی است که ناخواسته در جهت منافع و خواست دشمن حرکت می کنند و کسی حق ندارد از جانب وزارت آموزش و پرورش روایتگری غلط کند. وی با اعلام اینکه مدارس حضوری و در امنیت کامل دایر هستند افزود: چنانچه هر مسئله‌ای پیش بیاید، اطلاع رسانی خواهیم کرد. در حال حاضر از نهادهای مربوطه و دستگاه‌های ذی‌ربط نیز هیچ مسئله‌ای مبنی بر اینکه مشکلی وجود دارد، اعلام نشده است. سخنگوی وزارت آموزش و پرورش اظهار کرد: با کسانی که به دروغ و شیطنت سعی می کنند مدارس را نا امن جلوه دهند و باعث نگرانی والدین شوند، بشدت برخورد خواهیم کرد.
عالی‌ترین مقام آموزش و پرورش نیز انتشار این اخبار را بخشی از سناریوی رسانه‌های خارجی دانسته است. دو هفته پیش، علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌و‌پروزش در نشست برنامه ملی نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان (نماد)، با اشاره به انتشار شایعات درباره وضعیت فعالیت مدارس، از مدیران کل آموزش‌وپرورش استان‌ها و مسئولان روابط عمومی خواست در برابر اخبار جعلی و فضاسازی‌های رسانه‌ای واکنش به‌موقع و روشنگرانه داشته باشند. وزیر آموزش‌وپرورش با اشاره به ادعای مطرح‌شده درباره الزام دانش‌آموزان به حضور در کلاس با پلاک حاوی نام، این موضوع را نمونه‌ای از شایعه‌سازی در فضای رسانه‌ای توصیف کرد و گفت: وزارت آموزش‌وپرورش با اتخاذ تصمیم‌های متناسب با شرایط هر منطقه، اجازه نخواهد داد ارتباط دانش‌آموزان با مدرسه و جریان یادگیری قطع شود.
تلاش برای مقصریابی و نسبت دادن اخبار به عناصر خارجی
رسانه‌های دولتی و خبرگزاری‌های رسمی با پیگیری مبدأ اخبار سعی در تخریب روایت‌های منتشرشده داشتند. به گزارش خبرگزاری تسنیم، در روزهای اخیر، انتشار مطالبی در فضای مجازی درباره الزام دانش‌آموزان به استفاده از پلاک حاوی نام در کلاس‌های درس، موجی از نگرانی و واکنش‌ها را در میان کاربران به دنبال داشت ادعایی که وزیر آموزش‌وپرورش آن را صریحاً تکذیب کرد. علیرضا کاظمی وزیر آموزش‌وپرورش، با رد شایعه الزام دانش‌آموزان به حضور در کلاس‌های درس با پلاک حاوی نام، این ادعا را بخشی از عملیات روانی و فضاسازی رسانه‌ای علیه نظام آموزشی کشور دانست.
خبرگزاری تسنیم درباره منشأ خبر ادعا کرد: بررسی‌های خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم در فضای مجازی نشان می‌دهد که این ادعا ابتدا از سوی خانمی که خود را وکیل پایه یک دادگستری و شاغل در استان تهران معرفی کرده، در فضای مجازی مطرح شده است. این وکیل با انتشار پستی در صفحه شخصی خود در اینستاگرام، بدون ارائه هیچ مستندی درباره این ادعا، از پلاک‌گذاری دانش‌آموزان خبر داده است. خانم وکیل در حالی مدعی می‌شود که این اقدام صورت گرفته درباره دانش‌آموزان تشویش اذهان عمومی است که همین اقدام خودش بدون ارائه هیچ مدرک و مستندی از اتفاق مورد ادعایش، به سرعت در فضای مجازی منتشر و باعث تشویش و نگرانی خانواده بسیاری از دانش‌آموزان شد؛ تا جایی که وزیر آموزش و پرورش شخصاً این ادعا را تکذیب کرد و گفت آموزش و پرورش هیچ اقدام و برنامه‌ای در این زمینه نداشته است.
تسنیم در ادامه ادعای خود افزود: خانم وکیل در حالی این اقدام ادعایی را موجب تشویش اذهان عمومی می‌داند که بر فرض صحت، این اتفاق صرفاً در مدرسه موردنظر او رخ داده است اما خودش با بزرگنمایی و ابهام‌زایی درباره گستره جغرافیایی و تعداد مدارسی که اقدام به این کار کرده‌اند، باعث تشویش اذهان خانواده دانش‌آموزان در سطح کشور شد. خبرنگار خبرگزاری تسنیم برای شفاف‌سازی در این زمینه، سعی کرد با وکیل موردنظر گفت‌وگو کرده تا مستندات ادعایی وی را دریافت کند، اما خانم وکیل پس از چندین تماس، به بهانه عدم احراز هویت خبرنگار از پاسخگویی خودداری و اعلام کرد باید به صورت حضوری در دفتر وکالتش گفت‌وگو کند.
بر اساس همین روایت تسنیم: خبرنگار تسنیم به آدرس اعلامی دفتر خانم وکیل در سایت کانون وکلا مراجعه کرد ولی پس از چند تماس تلفنی، این‌بار فردی غیر از خانم وکیل اعلام کرد که خانم وکیل در دفتر دیگرش در شرق تهران حضور دارد و آنجا پذیرای شما خواهد بود. خانم وکیل در تماس‌های بعدی صرفاً بر ادعای خود پافشاری کرد و بازهم حاضر نشد درباره ادعای جنجالی خود مستندی ارائه دهد و اعلام داشت اگر کمتر از یک ساعت دیگر به دفتر بنده بیایید، می‌توانیم در این زمینه گفت‌وگو کنیم. باید منتظر ماند و دید که خانم وکیل در جریان پیگیری‌های احتمالی وزارت آموزش و پرورش از مرجع قضائی درباره این ادعا، مستندی ارائه خواهد کرد یا خیر.
از سوی دیگر، رسانه‌های نزدیک به دستگاه‌های امنیتی این گزارش‌ها را به رسانه‌های خارج از ایران پیوند دادند. خبرگزاری فارس اعلام کرد این پروژه جدید اینترنشنال، «پلاک جنگی دانش‌آموزان» برای ایجاد جنگ روانی جدید در بین مردم است. پروژه جنگ نرمی که باهدف تاثیر بر افکار عمومی ایران، به ویژه خانواده‌ها قبل از جنگ نظامی آغاز شده است. از شایعه تا واقعیت: «امسال مجبور شدم بچه‌ام رو مدرسه دولتی ثبت‌نام کنم و متأسفانه شنیدم دارن برای بچه‌ها پلاک درست می‌کنن. حالم واقعاً بده. کی کابوس این لعنتی‌ها تموم می‌شه؟» این نمونه‌ای از ده‌ها پیامی است که اینترنشنال برای ایجاد جنگ روانی جدید در بین مردم انداخته است.
به گزارش خبرگزاری فارس، اینترنشنال اخیراً با انتشار روایت‌هایی منتسب به مخاطبان خود از کرمانشاه، اندیشه، قم و… بدون ارائه سند و مدرکی مدعی توزیع پلاک‌های شناسایی میان دانش‌آموزان شده است. وجه مشترک این روایت‌ها، پیوندزدن فضای آموزشی با احتمال کشته‌شدن دانش‌آموزان در جنگ بعدی است. این رسانه اعلام می‌کند که انتشار روایت‌هایی جعلی مثل تهیه پلاک، الزام دانش‌آموزان به استفاده از آن و ادعای آمادگی برای شناسایی اجساد می‌تواند نگرانی عمومی درباره امنیت مدارس را افزایش دهد و در جنگ رسانه‌ای نیز مورداستفاده قرار گیرد.
شکاف درمان‌ناپذیر میان ساختار سیاسی و نسل آگاه
تکذیب‌های پی‌درپی و ارائه روایت‌های متناقض و اتهام‌زنی به افشاگران داخلی، هرچند به عنوان یک تاکتیک همیشگی از سوی نهادهای رسمی به کار گرفته می‌شود، اما نتوانسته است اما نتوانسته اصل موضوع را پنهان کند. تلاش برای شبیه‌سازی فضای دهه شصت و انتقال بار روانی جنگ و مرگ به محیط‌های آموزشی، نشان‌دهنده عدم درک درست ساختاری است که از جذب و همراه ساختن جامعه در قالب‌های مدرن بازمانده است.
واقعیت‌های میدانی مدارس ایران گواهی بر آن است که جامعه‌پذیری ایدئولوژیک شکست خورده است. دانش‌آموزان امروز نه تنها تحت تأثیر الگوبرداری‌های اجباری از گذشته قرار نمی‌گیرند، بلکه رفتارهای تحمیلی را صریحاً نقد کرده و در برابر آن دست به ایستادگی می‌زنند. این مقاومت مدنی، از اعتراض به قوانین اجباری مانند حجاب تا ایستادگی در برابر برنامه‌های ایدئولوژیک، نشان می‌دهد که نسل جدید با درک کامل موقعیت خود، حقوقش را مطالبه می‌کند و تکذیب‌ها و خط‌ونشان‌های رسمی نیز قادر به نادیده گرفتن این آگاهی عمیق اجتماعی نخواهد بود.
