گروه اجتماعی/ عماد امین
آلودگی هوای تهران از یک بحران مقطعی یا صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی؛ به بحرانی سلامت‌محور، اجتماعی و حتی سیاسی تبدیل شده است. در روزهایی که شاخص آلودگی هوا به محدوده ناسالم می‌رسد، اصرار بر ادامه فعالیت عادی شهر، بدون اتخاذ تدابیر مؤثر و متناسب، پرسش مهمی را پیش روی افکار عمومی قرار می‌دهد: آیا حفظ جریان عادی کار و آموزش، به بهای تحمیل آسیب به سلامت میلیون‌ها شهروند، تصمیمی قابل دفاع است؟
اگر دولت و دستگاه‌های مسئول مصمم باشند حتی در شرایط شدید آلودگی هوا نیز تهران را تعطیل نکنند، این رویکرد می‌تواند به معنای عادی‌سازی یک وضعیت غیرعادی باشد. آلودگی شدید هوا شرایطی نیست که بتوان آن را صرفاً با توصیه به استفاده از ماسک، کاهش تردد یا پرهیز از فعالیت در فضای باز مدیریت کرد.وقتی هوا برای تنفس سالم نیست، باز نگه داشتن مدارس، دانشگاه‌ها و محیط‌های کاری، عملاً شهروندان را در معرض خطری قرار می‌دهد که کنترل آن از اختیار فردی آنان خارج است.
نخستین و مهم‌ترین پیامد این سیاست، افزایش مواجهه شهروندان با آلاینده‌های زیان‌آور است. ذرات معلق ریز، به‌ویژه PM2.5، می‌توانند به عمق دستگاه تنفسی نفوذ کنند و با تشدید بیماری‌های قلبی و ریوی، افزایش خطر سکته، اختلالات تنفسی و مرگ زودرس ارتباط داشته باشند.
این آسیب برای همه یکسان نیست. کودکان، سالمندان، زنان باردار و بیماران قلبی و تنفسی آسیب‌پذیری بیشتری دارند. دانش‌آموزی که ناچار است در روزهای آلوده به مدرسه برود، کارگری که امکان دورکاری ندارد یا بیماری که باید برای درمان در شهر تردد کند، نمی‌تواند به سادگی از مواجهه با هوای آلوده اجتناب کند.
در چنین شرایطی، تعطیل نکردن فقط یک تصمیم اداری نیست؛ تصمیمی است که هزینه سلامت آن مستقیماً بر دوش مردم قرار می‌گیرد. یکی از استدلال‌های احتمالی مخالفان تعطیلی، جلوگیری از اختلال در فعالیت‌های اقتصادی و آموزشی است. اما این استدلال تنها زمانی معتبر است که هزینه‌های پنهان آلودگی هوا نیز محاسبه شود.
افزایش بیماری، مراجعه به مراکز درمانی، غیبت کارکنان، افت بهره‌وری، کاهش تمرکز دانش‌آموزان و تشدید بیماری‌های مزمن، همگی هزینه‌های اقتصادی آلودگی هستند.
به بیان دیگر، تعطیل نکردن لزوماً به معنای حفظ بهره‌وری نیست. ممکن است جامعه ظاهراً به فعالیت روزمره خود ادامه دهد، اما این فعالیت در شرایطی انجام شود که کیفیت کار، سلامت نیروی انسانی و توان یادگیری دانش‌آموزان کاهش یافته است.
وقتی مردم در روزهای آلودگی شدید، تصمیم‌های مسئولان را با واقعیت تنفس روزانه خود مقایسه می‌کنند، فاصله میان تجربه عمومی و روایت رسمی می‌تواند به بی‌اعتمادی منجر شود. اگر شهروندان احساس کنند که سلامت آنان در اولویت پایین‌تری نسبت به حفظ ظاهر فعالیت عادی شهر قرار گرفته است، این احساس می‌تواند به نارضایتی اجتماعی و تضعیف اعتماد به نهادهای مسئول بینجامد.
در چنین شرایطی، تعطیلی یا عدم تعطیلی دیگر صرفاً تصمیمی اجرایی نیست؛ به نشانه‌ای از میزان اهمیت سلامت عمومی در سیاست‌گذاری تبدیل می‌شود.البته تعطیلی مدارس و ادارات به‌تنهایی آلودگی هوا را از بین نمی‌برد. ریشه‌های بحران تهران در مجموعه‌ای از عوامل، از جمله تردد خودروهای آلاینده، کیفیت سوخت، منابع صنعتی، شرایط جغرافیایی و ضعف اجرای سیاست‌های کنترل آلودگی قرار دارد.
