اختصاصی گروه سیاسی/ سپهر بابایی
برای بسیاری از دانشجویان، پزشکان، مهندسان، پژوهشگران و کار آفرینان ایرانی، مهاجرت دیگر صرفاً انتخابی برای ادامه تحصیل یا دستیابی به فرصتهای شغلی بهتر نیست؛ بلکه به تصمیمی تبدیل شده که از نگرانی درباره آینده، امنیت اقتصادی و ثبات اجتماعی نیز تأثیر میپذیرد.
در سالهای اخیر، گزارشها و اظهار نظرهای کارشناسان از تداوم روند خروج نیروهای متخصص از ایران حکایت دارد؛ روندی که بسیاری آن را یکی از چالشهای مهم توسعه کشور میدانند.
اگرچه مهاجرت نخبگان پدیدهای جهانی است و بسیاری از کشورها با آن روبهرو هستند، اما شماری از اقتصاددانان وجامعهشناسان معتقدند مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی باعث شده است که این روند در ایران ابعاد گستردهتری پیدا کند.
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی میگویند دولت با حمایت ازشرکتهای دانشبنیان، افزایش بودجه پژوهشی و ارائه تسهیلات به متخصصان در تلاش است زمینه ماندگاری نخبگان را تقویت کند.
اقتصاد؛ نخستین انگیزه برای ترک کشور
برای بسیاری از متخصصان، مهمترین دغدغه به وضعیت اقتصادی بازمیگردد. تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی، افزایش هزینههای زندگی و دشواری برنامهریزی بلند مدت، تصمیم به ماندن را برای بخشی از نیروهای متخصص دشوار کرده است. پزشکان از کاهش قدرت خرید، استادان دانشگاه از محدودیت امکانات پژوهشی و کار آفرینان از دشواری تأمین سرمایه وپیشبینیناپذیری فضای کسبوکار و بالاخره دانشجویان جوان از ناامیدی به آینده سخن میگویند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند سرمایه انسانی، ارزشمند ترین دارایی هر کشور است و خروج نیروی متخصص میتواند در بلند مدت بر بهرهوری، نوآوری و رشد اقتصادی اثر بگذارد.
به باور آنها، حتی اگر بخشی از مهاجران در آینده با ایران همکاری علمی یا اقتصادی داشته باشند، جای خالی متخصصانی که کشور را ترک میکنند، بهسادگی جبران نمیشود.
در عین حال، برخی مسئولان میگویند بخشی از آمارهای منتشر شده درباره «فرار مغزها» اغراقآمیز است و بسیاری از دانشجویان و پژوهشگران پس از پایان تحصیل به کشوربازمیگردند یا از خارج از کشور با مراکز علمی ایران همکاری میکنند.
آینده مبهم و ناامیدی نسل جوان
در کنار مسائل اقتصادی، احساس نا اطمینانی نسبت به آینده نیز در تصمیم برخی از نخبگان نقش دارد. جامعهشناسان میگویندهنگامی که افراد نتوانند آینده شغلی، اقتصادی یا اجتماعی خود را با اطمینان پیشبینی کنند، احتمال تصمیم به مهاجرت افزایشمییابد.
تحولات امنیتی سالهای اخیر نیز بر این احساس اثر گذاشته است. جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه، برای بخشی از جامعه یادآور آسیبپذیری شرایط منطقه و پیامدهای تنشهای نظامی است.
برخی از خانوادهها و متخصصان که پیشتر نیز در فکر مهاجرت بودند، این رویداد را عاملی برای تسریع تصمیم خود توصیف کردند.
در کنار این مسائل، سازمانهای بینالمللی حقوق بشر و برخی نهادهای مدنی بارها از محدودیتهای سیاسی و اجتماعی در ایران انتقاد کردهاند. منتقدان میگویند این محدودیتها، همراه با نگرانی درباره آزادیهای مدنی و فضای فعالیت دانشگاهی، بر تصمیم بخشی از پژوهشگران و دانشگاهیان اثر گذاشته است.
مقامهای جمهوری اسلامی اما این انتقادها را رد کرده و تأکید دارند که اقدامات حکومت در چارچوب قوانین کشور و برای حفظ امنیت عمومی انجام میشود.
برخی تحلیلگران همچنین معتقدند بخشی از جامعه نسبت به امکان اصلاح برخی سیاستها یا بهبود شرایط در کوتاهمدت بدبینتر از گذشته شده است. این برداشت در میان همه شهروندان یکسان نیست، اما در گفتوگوهای عمومی و پژوهشهای اجتماعی بهعنوانی کی از عوامل مؤثر بر تمایل به مهاجرت مطرح شده است.
هزینهای که توسعه کشور میپردازد
پیامدهای مهاجرت نخبگان تنها به کاهش تعداد متخصصان محدود نمیشود. خروج نیروهای آموزش دیده میتواند بر کیفیت آموزش عالی، خدمات درمانی، توسعه فناوری و توان رقابتی اقتصاد نیز اثر بگذارد. بسیاری از دانشگاهها و مراکز پژوهشی برای تربیت هر پژوهشگر یا پزشک سالها زمان و هزینه صرف میکنند و از دست دادن این سرمایه انسانی، هزینهای است که در آمارهای اقتصادی بهسادگی قابل اندازهگیری نیست.
در مقابل، برخی کارشناسان معتقدند مهاجران میتوانند از طریق انتقال دانش، سرمایهگذاری یا ایجاد شبکههای علمی و فناوری، درآینده به توسعه کشور نیز کمک کنند؛ مشروط بر آنکه بستر همکاری میان داخل و خارج از کشور فراهم باشد. تجربه برخی کشورها نشان میدهد که ثبات اقتصادی، شفافیت، بهبود محیط کسب و کارو گسترش همکاریهای علمی بینالمللی میتواند روند خروج نخبگان را کاهش دهد و حتی زمینه بازگشت بخشی از آنها را فراهم کند.
اما به طور قطع این گزینه برای ایران قابل دستیابی نیست، زیرا جمهوری اسلامی مهاجران متخصص را دشمن خود میداند.
در نهایت، مهاجرت نخبگان را نمیتوان تنها با یک عامل توضیح داد. اقتصاد، فرصتهای شغلی، کیفیت زندگی، دسترسی به امکانات پژوهشی، تحولات منطقهای و نگاه افراد به آینده، همگی در این تصمیم نقش دارند. آنچه مسلم است، ادامه خروج نیروهای متخصص، صرفنظر از علت آن، یکی از مهمترین چالشهای توسعه ایران محسوب میشود؛ چالشی که تأثیر آن تنها امروز احساس نمیشود، بلکه میتواند بر ظرفیت علمی، اقتصادی و فناورانه کشور در سالهای آینده نیز سایه بیفکند.
