اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
در عصر جنگ اطلاعاتی، کنترل جریان خبر به اندازه کنترل میدان نبرد اهمیت پیدا کرده است. در ایران، سالهاست که شهروندان میان روایت رسمی حکومت، گزارش رسانههای مستقل و منابع خارج از کشور در جستوجوی تصویری واقعی از رویدادها قرار دارند.
اما در جریان جنگ ۴۰ روزه اخیر و حوادث پس از آن، این چالش شکل تازهای به خود گرفت: قطع گسترده اینترنت، میلیونها ایرانی را از شبکه جهانی ارتباطات جدا و دسترسی به اطلاعات را به یکی از بزرگترین دغدغههای روزمره مردم تبدیل کرد.
از نگاه شهروندان، این قطع ارتباط تنها یک اقدام امنیتی در شرایط جنگی نبود؛ بلکه بخشی از نبردی بزرگتر بر سر کنترل روایتها بود.
آنان میگویند حکومت تلاش کرده است با محدود کردن دسترسی مردم به منابع مستقل خبری، فضای اطلاعاتی کشور را مدیریت کند؛ در حالی که مقامهای جمهوری اسلامی همواره این اقدامات را با استدلالهایی مانند امنیت ملی و مقابله با «جنگ روانی دشمن» توجیه کردهاند.
اینترنت قطع شد؛ اما نیاز مردم به دانستن متوقف نشد
برای بسیاری از ایرانیان، اینترنت تنها ابزار سرگرمی یا ارتباط اجتماعی نیست؛ بلکه راه اصلی دسترسی به خبر، ارتباط با خانواده، فعالیت اقتصادی و دریافت اطلاعات فوری است. به همین دلیل، قطع اینترنت در دوره جنگ، به معنای قطع یک زیرساخت حیاتی برای زندگی روزمره بود.
در طول این دوره، گزارشهای نهادهای پایش اینترنت نشان داد که دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت جهانی بهشدت محدود شده بود و بسیاری از شهروندان برای دسترسی به اطلاعات یا ارتباط با جهان خارج با مشکلات جدی روبهرو بودند.
تجربه این دوره که بیش از ۸۰ روز به طول انجامید، نشان داد که حکومت نه فقط با مخالفان سیاسی، بلکه با گردش آزاد اطلاعات نیز مقابله میکند. آنها استدلال میکنند که در شرایط بحران، مردم بیش از هر زمان دیگری به اطلاعات دقیق نیاز دارند؛ از اطلاع درباره وضعیت امنیتی شهرها گرفته تا امکان ارتباط با اعضای خانواده. پس از جنگ و با وجود وصل اینترنت، مردم با صدها دیوار برای دستیابی به آخرین اخبار و اطلاعات روبرو شدند که یکی از آنها دیوار بلند سانسور است.
اما در سوی دیگر، مقامهای جمهوری اسلامی تاکید کردهاند که محدودیتهای ارتباطی در شرایط جنگی برای جلوگیری از سوءاستفاده اطلاعاتی و عملیات روانی اعمال شده است. اختلاف اصلی میان دو دیدگاه، به یک پرسش بنیادین بازمیگردد: امنیت ملی چگونه باید با حق مردم برای دانستن متوازن شود؟
مردم ایران چگونه خبر را پیدا میکنند؟
با وجود محدودیتها، شهروندان ایرانی طی سالهای گذشته روشهای مختلفی برای دسترسی به اطلاعات پیدا کردهاند. شبکههای اجتماعی، پیامرسانها، رسانههای فارسیزبان خارج از کشور، منابع محلی و حتی ارتباطات شخصی میان خانوادهها و دوستان، بخشی از شبکه غیررسمی انتقال خبر در ایران را تشکیل دادهاند.
تحلیلگران این شبکهها را نشانه تلاش جامعه برای عبور از سانسور میدانند. آنها معتقدند که هرچه محدودیتهای رسانهای بیشتر شده، نقش منابع غیررسمی در اطلاعرسانی نیز افزایش یافته است.
با این حال، جنگ اطلاعاتی یک مشکل دیگر نیز ایجاد کرده است: افزایش خطر انتشار شایعات و اطلاعات تاییدنشده. وقتی دسترسی به منابع مستقل محدود میشود، تشخیص خبر درست از خبر جعلی دشوارتر میشود. به همین دلیل، روزنامهنگاران و کارشناسان رسانهای بر اهمیت راستیآزمایی، مقایسه منابع مختلف و احتیاط در بازنشر اخبار تاکید دارند.
در چنین شرایطی، کاربران ایرانی نه تنها مصرفکننده خبر، بلکه به نوعی تبدیل به جستوجوگران مستقل اطلاعات شدهاند؛ افرادی که باید میان منابع مختلف مقایسه کنند، اعتبار خبرها را بررسی کنند و گاهی برای رسیدن به یک تصویر کامل، چندین منبع متفاوت را کنار هم قرار دهند.
جنگ روایتها؛ نبردی فراتر از میدان نظامی
برای شهروندان، قطع اینترنت در جریان جنگ ۴۰ روزه نمادی از یک مسئله بزرگتر است: نبرد میان کنترل دولتی اطلاعات و تلاش جامعه برای دسترسی آزاد به خبر.
آنها معتقدند که در جهان امروز، بستن مسیرهای ارتباطی نمیتواند برای همیشه جریان اطلاعات را متوقف کند؛ بلکه فقط باعث میشود مردم اعتماد بیشتری به منابع غیررسمی پیدا کنند. در مقابل، حکومت ایران میگوید که فضای اطلاعاتی کشور هدف عملیات خارجی و جنگ روانی قرار دارد و دولت وظیفه دارد از امنیت ملی محافظت کند.
اما تجربه این دوره نشان داد که اطلاعات، خود به یکی از مهمترین میدانهای درگیری تبدیل شده است. در جنگهای مدرن، پیروزی تنها با کنترل خاک یا تجهیزات نظامی تعریف نمیشود؛ بلکه کنترل روایت، اعتماد عمومی و توانایی مردم برای دسترسی به حقیقت نیز اهمیت دارد.
برای میلیونها ایرانی، پرسش اصلی همچنان باقی است: در شرایطی که هر طرف تلاش میکند روایت خود را غالب کند، مردم چگونه میتوانند حقیقت را پیدا کنند؟
پاسخ شاید در همان چیزی باشد که سالهاست در مرکز مناقشه میان حکومت و جامعه مدنی قرار دارد: دسترسی آزاد، مستقل و بدون محدودیت به اطلاعات.
مانع تراشی جمهوری اسلامی برای دسترسی آزاد و مستقل شهروندان به اطلاعات، محدود نمیشود. حکومت سالهاست که از ابزار سانسور اخبار و دستگیری خبرنگاران برای این محدودسازی استفاده میکند. به همین دلیل است که شهروندان معتقدند برای دسترسی به آخرین اخبار، هم باید با دیوار فیلترینگ بجنگند و هم دیوار بلند سانسور.
