اختصاصی گروه اقتصادی / فرهاد فربودی
بازار لبنیات در ایران در حالی با موج تازهای از افزایش قیمتها روبهرو شده که این گروه کالایی طی یک سال گذشته یکی از شدیدترین دورههای تورمی خود را تجربه کرده است. تازهترین تحولات قیمتی نشان میدهد که شیر نایلونی به ۸۴ هزار تومان، شیر بطری به ۹۸ هزار تومان، پنیر ۴۰۰ گرمی به ۲۰۳ هزار تومان و ماست دو کیلویی به ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان رسیده است. این افزایش قیمتها تنها چند روز پس از رشد ۲۹ درصدی نرخ شیر خام رخ داده و در شرایطی است که خبرها از توافق لفظی صنایع لبنی و سازمان حمایت برای اعمال قیمتهای جدید حکایت دارد. روندی که اگر ادامه یابد، میتواند لبنیات را بیش از گذشته از سفره خانوارهای ایرانی دور کند و این کالای ضروری را به محصولی تبدیل کند که بخش قابل توجهی از جامعه توان خرید مستمر آن را نداشته باشند.
افزایش اخیر قیمتها در شرایطی رخ میدهد که بازار لبنیات پیش از این نیز تحت فشار شدید تورمی قرار داشت. بررسی آمارهای رسمی نشان میدهد که از ابتدای سال ۱۴۰۴ روند افزایش قیمت مواد غذایی و به ویژه لبنیات به طور مستمر شدت گرفته است. تورم عمومی و تورم خوراکیها ماه به ماه افزایش یافته و در فروردین ۱۴۰۵ نرخ تورم نقطه به نقطه عمومی به بیش از ۷۳ درصد و نرخ تورم سالانه به بیش از ۵۳ درصد رسیده است. این ارقام بالاترین نرخهای تورمی گزارششده از سوی مرکز آمار ایران محسوب میشوند و نشان میدهند که اقتصاد کشور در یکی از دشوارترین دورههای تورمی خود قرار دارد. در چنین شرایطی طبیعی است که کالاهای اساسی و ضروری بیش از سایر بخشها تحت تأثیر قرار گیرند.
در میان عوامل مختلفی که به افزایش قیمت مواد غذایی منجر شدهاند، سیاست ارزی دولت و حذف ارز ترجیحی ۲۸۵۰۰ تومانی نقش تعیینکنندهای ایفا کرده است. با حذف این سیاست، هزینه تأمین ارز برای واردات کالاهای اساسی و نهادههای تولید به یکباره حدود پنج برابر شد و همین مسئله به صورت مستقیم بر هزینه تولید محصولات غذایی تأثیر گذاشت. صنعت لبنیات نیز از این قاعده مستثنی نبود. افزایش هزینه خوراک دام، هزینههای حملونقل، بستهبندی، انرژی و سایر نهادههای تولید موجب شد تا قیمت تمامشده محصولات لبنی با سرعتی کمسابقه افزایش پیدا کند. در واقع حذف ارز ترجیحی به عاملی تبدیل شد که روند تورمی موجود را تشدید کرد و جهشهای قیمتی را به سطوحی رساند که پیش از این سابقه نداشت.
بررسی جزئیات آمارهای رسمی نشان میدهد که قیمت هر لیتر شیر نسبت به ابتدای سال ۱۴۰۴ افزایش ۱۳۱.۷ درصدی داشته است. پنیر نیز تورم ۱۲۹.۸ درصدی را تجربه کرده و قیمت ماست در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۱۲۱.۲ درصد افزایش یافته است. دوغ با تورم ۱۰۳.۷ درصدی و خامه با رشد ۷۶.۷ درصدی از دیگر اقلامی هستند که افزایش قیمت چشمگیری را تجربه کردهاند. در این میان کره با وجود ثبت کمترین نرخ تورم در میان محصولات لبنی، نسبت به ابتدای سال گذشته ۴۷.۹ درصد گرانتر شده است. این ارقام نشان میدهد که تقریباً تمامی گروههای اصلی لبنیات طی یک سال گذشته با جهشهای قیمتی سنگین مواجه بودهاند و هیچ یک از محصولات این بخش از فشار تورمی در امان نماندهاند.
نگاهی دقیقتر به روند قیمت شیر به خوبی ابعاد بحران را آشکار میکند. در اردیبهشت سال گذشته هر لیتر شیر با قیمت ۴۵ هزار و ۶۵۲ تومان به فروش میرسید اما این رقم در پایان فروردین امسال به ۱۰۱ هزار و ۵۲۷ تومان رسید. به عبارت دیگر قیمت شیر در مدت کمتر از یک سال بیش از دو برابر شده است. نکته قابل توجه آن است که سرعت افزایش قیمتها پس از حذف ارز ترجیحی به شکل محسوسی افزایش یافت. تا پیش از اجرای این سیاست، معمولاً ماهانه دو تا سه هزار تومان به قیمت شیر افزوده میشد اما در نخستین ماه اجرای سیاست جدید، قیمت شیر از ۷۳ هزار تومان به بیش از ۸۵ هزار تومان جهش کرد. این تغییر ناگهانی نشان میدهد که شوک ارزی چگونه توانسته است ساختار قیمتگذاری در بازار لبنیات را دگرگون کند.
در بازار پنیر نیز شرایط مشابهی مشاهده میشود. قیمت هر ۵۰۰ گرم پنیر که در اردیبهشت سال گذشته ۸۲ هزار و ۵۴۱ تومان بود، در پایان فروردین امسال به ۱۸۵ هزار و ۶۱۰ تومان رسید. این افزایش بیش از دو برابری در حالی رخ داده که بخش مهمی از آن در ماههای پس از حذف ارز ترجیحی اتفاق افتاده است. برای نمونه، قیمت پنیر در دیماه از ۱۱۵ هزار تومان به ۱۳۵ هزار تومان رسید و تنها در یک ماه ۲۰ هزار تومان افزایش یافت. همچنین در اسفندماه نیز هر نیم کیلو پنیر نسبت به بهمنماه ۲۱ هزار تومان گرانتر شد. این روند نشان میدهد که تورم در بازار لبنیات نه تنها متوقف نشده بلکه در بسیاری از ماهها با شتاب بیشتری ادامه یافته است.
ماست نیز از دیگر محصولاتی است که افزایش قیمت قابل توجهی را تجربه کرده است. قیمت این محصول از ۶۲ هزار و ۶۱۹ تومان در اردیبهشت سال گذشته به ۱۳۳ هزار و ۷۵۱ تومان در فروردین امسال رسیده است. در طول سال ۱۴۰۴ هر چه به ماههای پایانی نزدیکتر شدیم، سرعت افزایش قیمت ماست نیز بیشتر شد. در بهمنماه قیمت این محصول نسبت به دیماه ۱۳ هزار تومان افزایش یافت و در اسفندماه نیز نسبت به بهمنماه ۱۲ هزار و ۵۰۰ تومان گرانتر شد. این روند نشان میدهد که فشار هزینهها در زنجیره تولید لبنیات به تدریج به مصرفکننده نهایی منتقل شده و خانوارها ناچار شدهاند بخش بیشتری از درآمد خود را صرف خرید محصولات لبنی کنند.
اگرچه کره در مقایسه با سایر محصولات لبنی کمترین میزان افزایش قیمت را ثبت کرده اما وضعیت این محصول نیز قابل توجه است. قیمت هر ۱۰۰ گرم کره از ۶۰ هزار و ۷۲۰ تومان به ۸۸ هزار و ۱۸۹ تومان رسیده است. فعالان بازار معتقدند که اثر کامل افزایش قیمت شیر خام و سایر هزینههای تولید هنوز به طور کامل در قیمت کره منعکس نشده و احتمال افزایش بیشتر قیمت این محصول در ماههای آینده وجود دارد. از این رو بسیاری از کارشناسان انتظار دارند که فاصله قیمتی کره با سایر محصولات لبنی نیز به تدریج کاهش یابد.
اما مسئله اصلی تنها افزایش قیمتها نیست؛ بلکه پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این روند است که نگرانیهای جدی ایجاد کرده است. تجربه سالهای اخیر نشان داده که هر زمان قیمت مواد غذایی ضروری با سرعت بیشتری نسبت به درآمد خانوارها افزایش پیدا کرده، مصرف آنها کاهش یافته است. لبنیات نیز از این قاعده مستثنی نیست. گزارشهای مختلف نشان میدهد که مصرف لبنیات و سایر منابع کالری باکیفیت در سالهای اخیر به دلیل افت قدرت خرید خانوارها روندی نزولی داشته است. اکنون با موج جدید افزایش قیمتها این نگرانی وجود دارد که کاهش مصرف در میان اقشار کمدرآمد و متوسط شدت بیشتری پیدا کند.
اهمیت این موضوع زمانی روشنتر میشود که بدانیم لبنیات یکی از مهمترین منابع تأمین کلسیم، پروتئین و بسیاری از ریزمغذیهای مورد نیاز بدن است. توصیه استاندارد آن است که افراد در گروههای سنی مختلف روزانه دو تا سه واحد لبنیات مصرف کنند. با این حال حتی پیش از افزایشهای اخیر نیز مصرف لبنیات در کشور فاصله زیادی با استانداردهای تغذیهای داشت. به طور متوسط هر فرد روزانه حدود یک واحد یا حتی کمتر از یک واحد لبنیات مصرف میکرد؛ به بیان دیگر کمتر از ۵۰ درصد نیاز جامعه به لبنیات تأمین میشد. این مسئله سالهاست که به عنوان یکی از دغدغههای اصلی متخصصان تغذیه و فعالان صنعت لبنیات مطرح میشود.
برآوردها نشان میدهد که سرانه مصرف لبنیات در ایران حدود ۵۰ کیلوگرم است، در حالی که متوسط جهانی به ۲۵۰ کیلوگرم میرسد. این فاصله چشمگیر بیانگر آن است که مصرف لبنیات در ایران حتی پیش از جهشهای اخیر نیز در سطح مطلوب قرار نداشته است. بنا بر اعلام حسین چمنی، کارشناس صنایع لبنی، سرانه مصرف لبنیات در سال ۱۳۹۹ بین ۷۰ تا ۸۰ کیلوگرم بود. بنابراین طی چند سال گذشته میزان مصرف لبنیات در کشور کاهش محسوسی یافته و اکنون به حدود ۵۰ کیلوگرم رسیده است. این کاهش نه ناشی از تغییر الگوی تغذیه بلکه نتیجه مستقیم کاهش قدرت خرید خانوارها بوده است.
از سوی دیگر، برنامه ششم توسعه هدفگذاری کرده بود که سرانه مصرف لبنیات در کشور به ۱۵۶ کیلوگرم برسد. با این حال نه تنها این هدف محقق نشده بلکه میزان مصرف فعلی تقریباً به یکسوم رقم پیشبینیشده در این برنامه رسیده است. فاصله میان اهداف توسعهای و واقعیت موجود نشان میدهد که سیاستهای اقتصادی و حمایتی در حوزه امنیت غذایی نتوانستهاند شرایط لازم برای دسترسی خانوارها به کالاهای ضروری را فراهم کنند.
اکنون پرسش اساسی این است که ادامه روند فعلی چه پیامدهایی برای اقتصاد و جامعه خواهد داشت. کاهش مصرف لبنیات در کوتاهمدت ممکن است تنها به تغییر الگوی خرید خانوارها منجر شود اما در بلندمدت آثار آن در حوزه سلامت عمومی نمایان خواهد شد. افزایش بیماریهای ناشی از کمبود کلسیم، رشد مشکلات استخوانی و افزایش هزینههای درمانی از جمله پیامدهایی است که کارشناسان نسبت به آن هشدار میدهند. در واقع بخشی از هزینهای که امروز از طریق حذف حمایتهای قیمتی صرفهجویی میشود، ممکن است در سالهای آینده به شکل هزینههای درمانی سنگینتر به اقتصاد کشور تحمیل شود.
به طور کلی بازار لبنیات امروز به یکی از آشکارترین نمادهای فشار تورمی بر معیشت خانوارها تبدیل شده است. جهش ۱۳۱.۷ درصدی قیمت شیر، تورم ۱۲۹.۸ درصدی پنیر، افزایش ۱۲۱.۲ درصدی قیمت ماست و رشد مداوم سایر محصولات لبنی نشان میدهد که این صنعت در معرض یکی از شدیدترین امواج افزایش قیمت قرار دارد.
اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، لبنیات بیش از پیش از سبد مصرفی خانوارهای کمدرآمد حذف خواهد شد و شکاف میان نیازهای تغذیهای جامعه و توان اقتصادی مردم عمیقتر از گذشته میشود؛ وضعیتی که یک چالش مهم اجتماعی و سلامتمحور برای سالهای آینده کشور خواهد بود.
