یادداشت اختصاصی / عماد امین
راستش را بخواهید، هر بار خبر توقیف یک فیلم یا سریال را میشنوم، پیش از آنکه درباره محتوای اثر، کیفیت ساخت یا دلایل اعلامشده برای جلوگیری از انتشارش فکر کنم، یک پرسش قدیمی در ذهنم زنده میشود: چرا در مواجهه با یک اثر هنری، نخستین واکنش ما باید حذف باشد؟ چرا بهجای گفتوگو، نقد، اصلاح احتمالی یا حتی سپردن قضاوت به مخاطب، همیشه راه سادهتر، یعنی بستن راه نمایش را انتخاب میکنیم؟
توقیف سریالهای یل و سرخ و سفید بار دیگر همین پرسش را پیش روی ما گذاشته است. اتفاقی که نمیتوان آن را صرفاً در حد متوقف شدن پخش دو مجموعه تلویزیونی یا نمایش خانگی خلاصه کرد. پشت هر اثر نمایشی، ماهها و گاهی سالها تلاش، سرمایهگذاری، خلاقیت و امید گروهی از هنرمندان و عوامل تولید قرار دارد. آدمهایی که با هزاران دشواری، از مرحله شکلگیری ایده تا نگارش فیلمنامه، تولید و پستولید پیش میروند تا در نهایت اثری را به مخاطب عرضه کنند. حالا تصور کنید حاصل این همه تلاش، بهجای آنکه در معرض دید و قضاوت مردم قرار بگیرد، پشت درهای بسته باقی بماند.
من نمیخواهم درباره آثاری که شاید هنوز فرصت دیده شدن کامل پیدا نکردهاند، قضاوت قطعی کنم. اتفاقاً مسئله همین است؛ وقتی اثری دیده نمیشود، چگونه میتوان درباره آن به قضاوتی عمومی و منصفانه رسید؟ مخاطب چگونه باید درباره یک سریال نظر بدهد، وقتی اساساً فرصت تماشای آن را پیدا نکرده است؟ آیا قرار نیست مردم خودشان قدرت تشخیص داشته باشند؟ آیا نمیتوان به جای تصمیمگیری از جانب مخاطب، امکان تماشا، نقد و انتخاب را برای او فراهم کرد؟
واقعیت این است که توقیف، حتی اگر با توجیهات قانونی و نظارتی همراه باشد، باید آخرین راهحل باشد، نه نخستین واکنش. هیچکس منکر ضرورت وجود ضوابط و مسئولیتپذیری در تولید آثار فرهنگی نیست؛ اما میان نظارت و حذف، فاصلهای جدی وجود دارد. نظارت میتواند به اصلاح، گفتوگو و ارتقای کیفیت منجر شود، اما توقیف، در بسیاری از موارد، تمام مسیر ارتباط میان اثر و مخاطب را قطع میکند. در چنین شرایطی، نه امکان دفاع از اثر باقی میماند، نه فرصت نقد آن و نه حتی امکان شکلگیری یک گفتوگوی واقعی درباره موضوعاتی که حساسیتبرانگیز تلقی شدهاند.
نگرانی بزرگتر من، عادی شدن همین اتفاق است. وقتی توقیف به روالی تکرارشونده تبدیل شود، هنرمند پیش از آنکه قلم به دست بگیرد یا دوربین را روشن کند، به این فکر میکند که چه چیزی ممکن است روزی مانع نمایش اثرش شود. نتیجه چنین فضایی، خودسانسوری است؛ پدیدهای که شاید از توقیف هم خطرناکتر باشد. چون در این وضعیت، دیگر نیازی به جلوگیری از انتشار اثر نیست؛ هنرمند از همان ابتدا تصمیم میگیرد چه چیزی را ننویسد، چه موضوعی را مطرح نکند و از کنار کدام واقعیتها بیصدا عبور کند.
بهتدریج، حاصل این وضعیت میتواند تولید آثاری محتاط، تکراری و کمریسک باشد؛ آثاری که نه جسارت طرح مسئله دارند و نه توانایی ایجاد بحث و گفتوگو. در حالی که جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به روایتهای متنوع، نگاههای متفاوت و آثاری نیاز دارد که بتوانند بخشی از پیچیدگیهای زندگی اجتماعی را بازتاب دهند.
از سوی دیگر، نباید فراموش کنیم که تولید یک سریال فقط یک فعالیت فرهنگی نیست؛ یک فعالیت اقتصادی و حرفهای نیز هست. سرمایه تهیهکننده، دستمزد عوامل، هزینههای تولید، برنامهریزی پلتفرمها و اعتماد سرمایهگذاران، همگی به امکان عرضه و نمایش اثر وابستهاند. توقیف یک مجموعه میتواند زنجیرهای از خسارتهای مالی و حرفهای را به دنبال داشته باشد. چه کسی پاسخگوی این هزینههاست؟ چه کسی خسارت واردشده به گروهی را جبران میکند که ماهها برای تولید یک اثر وقت گذاشتهاند؟ و مهمتر از همه، چه کسی مسئول بازگرداندن اعتماد ازدسترفته به فضای تولید و سرمایهگذاری فرهنگی خواهد بود؟
در این میان، مخاطب نیز فراموششدهترین ضلع ماجراست. مخاطبی که امروز انتخابهای متنوعی برای تماشای آثار نمایشی دارد، انتظار دارد بتواند درباره آنچه تولید میشود تصمیم بگیرد. او میتواند اثری را دوست داشته باشد، با آن مخالف باشد، نقدش کند یا حتی تماشایش را نیمهکاره رها کند. اما وقتی امکان انتخاب از او گرفته میشود، عملاً به جای او تصمیم گرفتهاند. این همان نقطهای است که باید درباره نسبت میان سیاستگذاری فرهنگی و حق انتخاب مخاطب بیشتر تأمل کرد.
به گمان من، فرهنگ با حذف اختلافنظرها رشد نمیکند. جامعهای که در آن فقط یک نوع روایت امکان دیده شدن داشته باشد، دیر یا زود از تنوع و پویایی فاصله میگیرد. هنر قرار نیست همیشه تأییدکننده باشد. گاهی باید پرسش ایجاد کند، گاهی باید مخاطب را به فکر فرو ببرد و حتی گاهی باید محل اختلاف و بحث باشد. اتفاقاً ارزش یک اثر هنری میتواند در همین توانایی آن برای به حرکت درآوردن ذهن مخاطب و ایجاد گفتوگو باشد.
توقیف یل و سرخ و سفید را باید فرصتی برای بازاندیشی در شیوه مواجهه با تولیدات نمایشی دانست. مسئله فقط دو عنوان و دو گروه سازنده نیست؛ مسئله آینده فضایی است که قرار است در آن فیلم و سریال ساخته شود. اگر قرار باشد هر اثر پیش از آنکه به مخاطب برسد، با احتمال توقف و حذف مواجه باشد، چه انگیزهای برای تجربههای تازه، روایتهای متفاوت و سرمایهگذاری در این حوزه باقی میماند؟
من همچنان معتقدم آثار هنری باید دیده شوند تا بتوان درباره آنها حرف زد. اگر اشکالی وجود دارد، باید درباره آن توضیح داده شود؛ اگر نقدی مطرح است، باید امکان شنیدن و پاسخ دادن وجود داشته باشد و اگر مسئلهای نیازمند اصلاح است، باید راهی برای اصلاح پیدا کرد. اما توقیف، بدون فراهم کردن زمینهای روشن برای گفتوگو و پاسخگویی، بیش از آنکه مسئلهای را حل کند، به ابهامها و بیاعتمادیها دامن میزند.
شاید بد نباشد یک بار هم از زاویه دیگری به ماجرا نگاه کنیم: به جای آنکه بپرسیم چرا این سریالها ساخته شدهاند، بپرسیم چرا امکان دیده شدنشان فراهم نیست؟ به جای آنکه درباره روایتهایی که هنوز به دست مخاطب نرسیدهاند تصمیم بگیریم، اجازه بدهیم خود مخاطب آنها را ببیند و دربارهشان نظر بدهد.
در نهایت، آنچه یک جامعه فرهنگی را زنده نگه میدارد، صرفاً تعداد فیلمها و سریالهای تولیدشده نیست؛ امکان دیده شدن، شنیده شدن و نقد شدن آنهاست. هنر در فضای گفتوگو نفس میکشد، نه در سکوت تحمیلی. یل و سرخ و سفید ممکن است امروز با مانع نمایش روبهرو باشند، اما پرسشی که توقیف آنها ایجاد کرده، بسیار فراتر از سرنوشت دو سریال است: آیا قرار است به اختلاف سلیقهها و روایتهای متفاوت فرصت حضور بدهیم یا همچنان حذف را به گفتوگو ترجیح خواهیم داد؟
من فکر میکنم پاسخ به این پرسش، آینده سینما و نمایش خانگی را بیش از هر تصمیم مقطعی دیگری تحت تأثیر قرار خواهد داد.