اختصاصی گروه اجتماعی/ عماد امین
زن‌کشی در ایران بار دیگر از حاشیه صفحات حوادث به متن نگرانی‌های اجتماعی بازگشته است؛ قتل زنانی که گاه پس از درخواست جدایی، مخالفت با ازدواج یا در جریان اختلافات خانوادگی، به دست نزدیک‌ترین افراد زندگی خود جان می‌بازند. تازه‌ترین گزارش‌های منتشرشده از قتل زنان در هفته‌های اخیر، تصویری از خشونتی ترسیم می‌کند که در بسیاری از موارد، خانه را از محل امن زندگی به صحنه مرگ تبدیل کرده است.
بر اساس گزارش سازمان حقوق بشری هه‌نگاو، در اکتبر ۲۰۲۶ دست‌کم ۲۳ زن در ایران به قتل رسیده‌اند؛ ۱۲ زن به دست همسر، سه زن به دست همسر سابق و شش زن به دست دیگر اعضای خانواده کشته شده‌اند. در این گزارش، اختلافات خانوادگی، انگیزه ناموسی و درخواست طلاق از جمله دلایل اعلام‌شده برای قتل زنان عنوان شده است. البته این آمار بر مبنای موارد ثبت‌شده این سازمان است و لزوماً تمام موارد زن‌کشی در کشور را پوشش نمی‌دهد.
در روزهای اخیر نیز چند پرونده تلخ بار دیگر توجه افکار عمومی را به مسئله خشونت علیه زنان جلب کرده است. قتل سپیده رئیسی، زن ۲۱ ساله باردار در جهرم، پس از درخواست جدایی از همسرش، و قتل سوگند مشترکی، دختر ۱۴ ساله‌ای که تنها ۱۰ روز از مادر شدنش گذشته بود، از جمله پرونده‌هایی هستند که ابعاد متفاوت خشونت علیه زنان را آشکار می‌کنند.
خشونتی که از کنترل آغاز می‌شود
اما زن‌کشی را نمی‌توان تنها به لحظه وقوع قتل یا اختلافی که در گزارش‌های پلیسی به‌عنوان انگیزه مطرح می‌شود، محدود کرد. در بسیاری از روابط خشونت‌آمیز، پیش از وقوع قتل، نشانه‌هایی از کنترل‌گری، تهدید، تحقیر، محدودکردن ارتباطات اجتماعی و سلب استقلال فرد وجود دارد؛ نشانه‌هایی که گاهی به‌عنوان اختلاف معمول خانوادگی نادیده گرفته می‌شوند.
یک روان‌شناس با تأکید بر ضرورت بررسی الگوهای خشونت در روابط زوجین، می‌تواند این موضوع را چنین توضیح دهد:در بسیاری از روابط آسیب‌زا، خشونت از رفتارهای به‌ظاهر کوچک و قابل چشم‌پوشی آغاز می‌شود؛ از کنترل تلفن همراه و رفت‌وآمد گرفته تا تهدید، تحقیر و محدودکردن استقلال طرف مقابل. وقتی این رفتارها عادی‌سازی می‌شوند، احتمال تشدید خشونت افزایش پیدا می‌کند. البته هیچ اختلاف خانوادگی یا بحران روانی، توجیه‌کننده قتل نیست و مسئولیت خشونت بر عهده فرد مرتکب است.
طلاق؛ پایان رابطه یا آغاز خطر؟
در برخی پرونده‌های زن‌کشی، تصمیم زن برای پایان‌دادن به رابطه، یکی از نقاط حساس پیش از وقوع قتل بوده است. درخواست طلاق یا تلاش برای استقلال، در روابطی که بر کنترل و مالکیت استوارند، ممکن است با تهدید و خشونت شدید مواجه شود.
از همین رو، کارشناسان حوزه خشونت خانگی بر اهمیت شناسایی نشانه‌های خطر و فراهم‌کردن امکان دسترسی زنان به حمایت‌های حقوقی، روان‌شناختی و اجتماعی تأکید دارند. تهدید به قتل، تعقیب، خشونت فیزیکی شدید و تهدیدهای مکرر در زمان جدایی، نباید صرفاً اختلافی خصوصی تلقی شوند.
وقتی خشونت، مسئله‌ای خصوصی تلقی می‌شود
یکی از چالش‌های مقابله با زن‌کشی، نگاه خصوصی‌انگارانه به خشونت خانگی است؛ نگاهی که مداخله را به تعویق می‌اندازد و گاهی قربانی را به تحمل شرایطی ناامن سوق می‌دهد. در چنین وضعیتی، خانواده، نهادهای حمایتی و دستگاه‌های مسئول می‌توانند در شناسایی خطر و جلوگیری از تکرار خشونت نقش مهمی داشته باشند.
تکرار پرونده‌های زن‌کشی، ضرورت توجه به پیشگیری را بیش از پیش برجسته می‌کند؛ پیشگیری‌ای که تنها با محکوم‌کردن قتل پس از وقوع آن محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند شناسایی خشونت پیش از تبدیل‌شدن به جنایت، حمایت از زنان در معرض خطر و فراهم‌کردن امکان خروج امن از روابط خشونت‌آمیز است.
زن‌کشی در نهایت، فقط پایان زندگی یک زن نیست؛ نشانه شکست مجموعه‌ای از سازوکارهای حمایتی است که باید پیش از آخرین ضربه وارد عمل شوند.
