مهرداد خدیر
وزیر آموزش و پرورش از انجام تمام تمهیدات لازم برای بازگشایی مدارس در روز اول مهر و حتی قبل از آن برای نوآموزان خبر داده است.
اگر کسی ۱۰ سال پیش از دنیا رفته و ناگهان به جهان بازگشته باشد و با این خبر روبه رو شود با شگفتی خواهد پرسید مگر قرار بر این است که جز این باشد و چرا باید اتفاقی که هر سال تکرار می شود به مثابه یک خبر فوق العاده از جانب وزیر و به قید تاکید اعلام شود؟
واقعیت این است که بعد از همه گیری بیماری کرونا یا کووید ۱۹ مدارس ایران از اواخر سال ۱۳۹۸ از آموزش حضوری فاصله گرفتند و تا بهار ۱۴۰۰ کمابیش این وضعیت ادامه یافت و آموزش مجازی هیچ گاه نتوانست آن خلأ را پر کند. دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه هم آموزش مجازی را عملا بر آموزش حضوری مسلط کرد و مدارس سوت و کور شدند.
این در حالی بود که مدرسه تنها برای آموزش حساب و کتاب و ادبیات نیست بلکه به مثابه خانه دوم بچه ها فرصت اجتماعی شدن را در اختیار آنها قرار می دهد.
هنوز تبعات کرونا دامن گیر بود که دو جنگ هم اضافه شد.
دانش آموزان دبیرستانی که در آن سه سال از آموزش درست حضوری برخوردار نبودند بعدتر در دانشگاه با مشکلات جدی روبه رو شدند و هنوز این معضل حل نشده بود که همان تعطیلی ها به دلایل مختلف از جنبش مهسا در پاییز ۱۴۰۱ تا آلودگی هوا و جنگ ۱۲ روزه و وقایع دی ۱۴۰۴ و سرانجام جنگ ۴۰ روزه سراغ دانشگاه ها هم رفت و عملا محصلی که از سال ۹۹ وارد مدرسه شد در بیشتر این سال ها نه در مدرسه که در خانه بوده و همین وضعیت به شکلی دیگر در دانشگاه هم رخ داد.
هر چند اندک شور و شرر باقی مانده به لطف فضای مجازی فراهم آمد اما کیست که نداند کافی نبوده است.
حالا دانش آموزان باید از دنیای مجازی پا به دنیای واقعی بگذارند ولی اگر باز با محیطی پرتکرار و کسالت بار رو به رو شوند چه بسا ترجیح دهند به خانه و گوشی بازگردند!
خوش بختانه این واقعیت را وزیر آموزش و پرورش دریافته و وعده ایجاد فضای متفاوت را داده است.
تفاوت فضا اما هنگامی محسوس است که مدارس و کادر آموزشی دریابند متولدان دهه ۹۰ به این سو با دهه ۸۰ هم متفاوت اند چه رسد به این که بخواهند فرمول های دهه های ۶۰ به قبل را برای آنان به اجرا گذارند.
مدارس اولیه در ایران با تاکید بر سه اصل نظم، تکرار و اطاعت شکل گرفت و به همین خاطر این همه بر ساعت ورود یا تکالیف اجباری یا تن دادن به خواست معلم و ناظم تاکید می شد. چرا که محصلین برای کار در ادارات و کارخانه ها تربیت می شدند اما اکنون زمانه دیگر شده و شرکت های بزرگ پروژه ها را برون سپاری می کنند و ارزش کلر را با ساعت هایی نمی سنجند که در مکانی خاص سپری می کنند.
در آموزش مدرن به جای اصرار بر این که همه دانش آموزان و دانشجویان عین سخن معلم و استاد را از بر کنند و در برگه بنویسند به پرسش گری آنان بها می دهند.
از این رو فضای متفاوت مدارس هنگامی تحقق می یابد که شاهد محیط های پر پرسش و شاد باشیم.
گریزی از نظم نیست ولی ناظم های کلاسیک با شیوه های گذشته بیشتر یادآور اقتدارگرایی و سلطه آمرانه است و مدرسه باید محیطی دموکراتیک و نظم آن هم مدرن باشد.
با این همه باید تصریح کرد از ۱۲ سال تحصیلی در ۶ سال اول که سایه کنکور و آینده سنگینی نمی کند و والدین با بخش قابل توجهی از محتوا همراهی می کنند مدارس قابل تحمل اند اما در ۶ سال دوم انگار بچه ها را وارد تونل کنکور و مسابقه و مقایسه می کنیم و از خود زندگی در مهم ترین سال های زندگی با آنان نمی گوییم.
ما حتی دختران را با ریزه کاری های مادری و همسرداری و فرزند پروری هم آشنا نمی کنیم و مشخص نیست نگاه این ساختار سنتی است یا مدرن؟
اگر سنتی است چرا تغییرات بیولوژیک بچه ها را به رسمیت نمی شناسد و اگر مدرن است این همه اصرار بر تحمیل محفوظات ایدئولوژیک که در بیرون دیوار مدرسه رنگ می بازد از سر چیست؟
کافی است ببینیم تا زنگ پایان مدرسه نواخته می شود دخترکان چگونه مقنعه های اجباری را از سر به در می کنند مگر آنها که در خانه به گونه دیگری پرورش یافته اند. حکایت مدارس خاص البته جداست و اینجا منظور نرم جامعه است.
سهراب سپهری در باره مدرسه خود نوشته بود: آموختن، به حافظه سپردن بود و غایت، نمره گرفتن. کلاس از زندگی بیرون بود.
مدرسه متفاوت و تغییر شرایط در این است که آموختن، به حافظه سپردن نباشد و غایت هم نه نمره گرفتن که زیست اجتماعی و البته کلاس از زندگی بیرون نباشد.
عجالتا البته به نظر می رسد صرف حضوری شدن مدارس برای وزارت آموزش و پرورش اولویت نخست است و بقیه در مراتب بعد قرار گرفته اند چرا که بدون حضور هیچ اتفاق خاصی رقم نمی خورد.
این عزم و همت البته ستودنی است اما چگونه می توان در وضعیت خطیر خانواده ها را واداشت فرزندان خود را به مدرسه بفرستند و از این رو باید آرزو کرد جنگ فراگیری درنگیرد و گرنه به همان وضعیت بازخواهیم گشت.
ضمن این که می دانیم آن که تصمیم به تعطیل می گیرد نه وزارت آموزش و پرورش که نهادی فرادستی است و از این رو شاید بهتر بود آقای وزیر آن احتمال را هم منظور و جمله خود را نه با قطعیت که مشروط بیان می کرد.
فضای مجازی و دو جنگ و انقلاب هوش و پدیده هوش مصنوعی نسل پرسش گر و کنج کاوتری را روانه مدارس می کند و اگر تصور کنند با اصرار بر پاره ای تحمیلات ایدئولوژیک می توانند بچه ها را در قالب مورد نظر بازتعریف کنند خطاست زیرا آن قدر که از خانه و محیط و فضای مجازی و رسانه و شبکه های ماهواره ای تاثیر می پذیرند به خواست مدرسه و معلم تن نمی دهند و تازه اگر معلمان تازه تماما در خدمت و مطیع و مجری اوامر ساختار باشند در حالی که معلمان هم الزاما هم سو نیستند.
جسم و روح بچه ها از خانه نشینی و آموزش غیر حضوری خسته و فرسوده شده اما اگر قرار بر تکرار رفتارهای پادگانی باشد و امر و نهی به جای تقویت اعتماد به نفس و شکوفایی استعدادها شاید آرزو کنند به روال چند سال اخیر بازگردند.
بگذاریم این نسل، شاد و پرسش گر برکشد. جهان را تنها از چشمیِ تنگ ایدئولوژی و تازه آن هم با خوانش های خاص ننگریم.
نه در آمریکا و اروپا که در همین ترکیه بچه های دبستانی استعداد های خود را در ساعات متعددی با عنوان تئاتر بروز می دهند و یکی دو زبان دیگر را می آموزند و برای بازگشایی مدرسه روزشماری می کنند.
بچه ها را به چند گروه تقسیم می کنند و امتیاز را به گروه می دهند تا بچه ها هم کار گروهی بیاموزند و هم یکدیگر را یاری رسانند.
یکی در ریاضی استعداد دارد دیگری در ورزش. یکی در نقاشی و چهارمی در موسیقی. همه را در یک چارچوب تنگ محک نزنیم. بگذاریم استعدادشان شکوفا شود. آنها موم هایی در دست معلم و دستگاه نیستند و خود معلم هم باید استقلال داشته باشد و او نیز سرباز نیست تا از فرمانده اطاعت کند.
مهم ترین خویش کاری آموزش و پرورش این است که بچه ها را شاد و پرسش گر بار بیاورد تا دست های خود را به کار اندازند و به سبب مهارتی که آموخته اند و کشف کرده اند احساس مفید بودن داشته باشند.
اگر هم ساختار رسمی و کادر آموزشی مقاومت کند و بر شیوه های کهنه و مستعمل اصرار ورزد پدران و مادران باید مطالبه کنند.
شاید تنها حُسن پرداخت بخشی از هزینه ها همین باشد که بتوانند انتظارات خود را در میان بگذارند.
