داوود حشمتی
مجوز عبور شماری از نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز، در همان روز سفر محمدباقر قالیباف به بغداد، پرسش مهمتری را درباره مناسبات تهران و بغداد مطرح می کند. آیا این امتیاز بخشی از یک معامله گستردهتر میان دو کشور است؟
ایران به شماری از نفتکشهای عراقی اجازه داده است از تنگه هرمز عبور کنند. تصمیمی که بنا بر گزارش خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی، پس از درخواستهای مکرر بغداد و در پی سفر اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، به عراق گرفته شده است. رویترز نیز به نقل از ایرنا گزارش داده که صدور مجوز ویژه برای نفتکشهای عراقی یکی از درخواستهای اصلی بغداد در جریان این سفر بوده است.
رئیسجمهوری عراق نیز این موضوع را تأیید کرده و گفته است ایران در روزهای اخیر عبور کشتیهای حامل نفت عراق از هرمز را تسهیل کرده است. او در عین حال وضعیت صادرات نفت عراق از این مسیر را همچنان «پیچیده» توصیف میکند.
این تصمیم در شرایطی گرفته شده که تنگه هرمز هنوز به وضعیت عادی بازنگشته و سطح تردد کشتیها به شکل محسوسی پایینتر از دوران پیش از جنگ است. بنابراین مجوز عبور نفتکشهای عراقی را نمیتوان به معنای بازگشایی عمومی تنگه تلقی کرد. بلکه بیشتر شبیه یک استثنا برای عراق است. همینجا اما پرسش اصلی مطرح میشود.
ایران در مقابل این امتیازی که به عراق اعطا کرده چه چیزی دریافت کرده است؟ عراق از جمله کشورهایی است که بیشترین آسیب را از اختلال در تردد از تنگه هرمز دیده است. این کشور پیش از جنگ حدود چهار میلیون بشکه نفت در روز تولید میکرد و بخش مهمی از صادرات نفت آن به مسیرهای دریایی خلیج فارس وابسته بود. بغداد اکنون تلاش میکند مسیرهای جایگزین از طریق جیهان ترکیه، بندر بانیاس سوریه و عقبه اردن ایجاد یا تقویت کند، اما این مسیرها نمیتوانند در کوتاهمدت جایگزین کامل تنگه هرمز شوند.
در چنین شرایطی، مجوز عبور از هرمز برای عراق یک امتیاز اقتصادی و سیاسی قابل توجه محسوب میشود. اما در روایتهای رسمی منتشرشده تاکنون، چیزی درباره امتیاز متقابل بغداد به تهران گفته نشده است. این در حالی است که موضوعات مهم و حساسی میان دو کشور وجود دارد. یکی از آنها طلبهای بلوکه شده ایران در عراق است.
بنابراین یکی از نخستین پرسشها این است که آیا تسهیل عبور نفتکشهای عراقی از هرمز با تسهیل دسترسی ایران به منابع مالی خود در عراق مرتبط است؟ اگر چنین ارتباطی وجود داشته باشد، ارزش واقعی این توافق برای ایران بسیار بیشتر از یک مجوز دریایی خواهد بود.
البته تاکنون هیچ گزارش معتبر و مستقیمی منتشر نشده که نشان دهد عراق در ازای عبور نفتکشهایش، مبلغ مشخصی از منابع ایران را آزاد کرده یا انتقال داده است. حتی همتی در همین روزهای اخیر گفته است که منابع ایرانی مشمول توافق با آمریکا هنوز آزاد نشدهاند. مهمتر از آن اینکه اساسا عراقی ها نشان دادند که بدون هماهنگی با آمریکا دست به اقدامی در خصوص ایران نمی زنند.
امنیت؛ امتیاز دوم روی میز
موضوع مهمتر شاید امنیت باشد. در شرایطی که همچنان بحث مسلح کردن کردها برای حمله زمینی در ایران و جداکردن بخشی از سرزمین به عنوان یکی از برنامه های آمریکا روی میز است، آیا ایران برای اجازه عبور این کشتیها از عراق تضمین لازم برای ممانعت از فعالیت تجزیه طلبان در شمال عراق دریافت کرده است؟
ایجاد دسترسی برای ایران
در شرایطی که جنگ و محدودیتهای دریایی، دسترسی ایران به مسیرهای جنوبی را دشوار کرده، استفاده از مسیرهای زمینی و کشورهای همسایه اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بنابراین سؤال دیگری را نیز باید از مقامهای دو کشور پرسید این است که آیا بغداد در برابر امتیازی که تهران برای صادرات نفت عراق در هرمز داده، حاضر است تسهیلات بیشتری برای عبور کالا، واردات و ترانزیت مورد نیاز ایران از مسیر عراق فراهم کند؟
اگر قرار است عراق از هرمز برای صادرات نفت خود استفاده کند، آیا ایران نیز میتواند از خاک و بنادر عراق برای دور زدن بخشی از محدودیتهای تجاری و دریایی استفاده کند؟
این پرسش بهخصوص زمانی اهمیت پیدا میکند که عراق خود در حال ساختن مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت است و همزمان ایران نیز ناچار شده برای واردات و تجارت خارجی به مسیرهای زمینی و غیرمستقیم توجه بیشتری نشان دهد.
امتیاز متقابل یا امتیاز یکطرفه؟
در دیپلماسی منطقهای، اینکه یک کشور در شرایط بحرانی به کشور همسایه اجازه دهد نفت خود را از یک آبراه استراتژیک عبور دهد، لزوماً به معنای «بخشش» یا «امتیاز مجانی» نیست.
چنین تصمیمی میتواند بخشی از یک معامله سیاسی، اقتصادی یا امنیتی باشد. اما مسئله در مورد ایران و عراق این است که مفاد چنین معاملهای، اگر وجود داشته باشد، هنوز برای افکار عمومی روشن نیست و بیشتر شبیه اعطای امتیازی برای راضی کردن دل همسایه غربی به نظر میرسد.
