اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
در روزهای اخیر، موضوع اعدام و احکام مرگ بار دیگر به یکی ازمهمترین مباحث سیاسی و حقوق بشری ایران تبدیل شده است. ازیک سو گزارشهایی درباره اجرای احکام و تأیید مجازات برخی زندانیان سیاسی منتشر شده و از سوی دیگر، کارزار«سهشنبههای نه به اعدام» از مرز ۱۲۰ هفته عبور کرده است.
همزمان، نهادهای حقوق بشری و برخی چهرههای بینالمللی نسبتبه افزایش استفاده از مجازات اعدام در ایران هشدار دادهاند.
اگرچه مجازات اعدام در نظام حقوقی جمهوری اسلامی سابقهای طولانی دارد و مسئولان قضایی آن را بخشی از سازوکار قانونی مقابله با جرایم سنگین میدانند، اما افزایش حساسیت داخلی وخارجی نسبت به این موضوع نشان میدهد که اعدام دیگر صرفایک مسئله قضایی نیست؛ بلکه به موضوعی سیاسی، اجتماعی وحتی مرتبط با مشروعیت حکمرانی تبدیل شده است.
اعدام در سایه بحران
دستگاه قضایی جمهوری اسلامی همواره تأکید کرده است که احکام اعدام بر اساس قوانین مصوب و پس از طی مراحل دادرسی صادر میشوند. از نگاه حاکمیت، در شرایطی که کشور با تهدیدهای امنیتی، خشونت سازمانیافته، جرایم سنگین و فعالیت گروههای مسلح روبهرو است، حفظ بازدارندگی مجازاتها یک ضرورت تلقی میشود.
اما منتقدان استدلال دیگری دارند. آنان معتقدند که بخش قابل توجهی از حساسیتها نه به اصل وجود مجازات اعدام، بلکه به پروندههایی مربوط میشود که جنبه سیاسی یا امنیتی پیداکردهاند.
در چنین پروندههایی، سازمانهای حقوق بشری بارها درباره دسترسی متهمان به وکیل مستقل، شفافیت روند رسیدگی و امکان دفاع مؤثر پرسشهایی مطرح کردهاند. گزارشهای منتشرشده ازسوی نهادهای بینالمللی نیز بر نگرانی درباره دادرسی عادلانه دربرخی پروندههای سیاسی تأکید کردهاند.
همین مسئله باعث شده است که هر حکم اعدام در پروندههای حساس، فراتر از یک رأی قضایی، به موضوعی سیاسی تبدیل شودو بازتابی گسترده در رسانههای داخلی و خارجی پیدا کند.
جامعهای که دیگر ساکت و بیتفاوت نیست
یکی از تفاوتهای مهم وضعیت کنونی با سالهای گذشته، افزایش واکنش اجتماعی نسبت به اعدام است. در دهههای گذشته مخالفت با مجازات مرگ عمدتا در میان فعالان حقوق بشر یا گروههای سیاسی دیده میشد، اما امروز دامنه این بحث گستردهتر شده است.
کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» که توسط زندانیان در دههازندان کشور دنبال میشود، نمونهای از این تغییر است. استمرار این حرکت در بیش از دو سال گذشته نشان میدهد که موضوع اعدام به یکی از محورهای مهم مطالبات حقوق بشری در ایران تبدیل شده است.
در کنار این موضوع، شبکههای اجتماعی نیز نقش مهمی در تغییر افکار عمومی داشتهاند. پروندههایی که در گذشته تنها در محدود هرسانههای رسمی مطرح میشدند، اکنون در مدت کوتاهی به بحثی ملی تبدیل میشوند.
خانواده زندانیان، فعالان مدنی و کاربران شبکههای اجتماعی تلاش میکنند تا روایتهای متفاوتی از پروندهها ارائه دهند و همین امر موجب افزایش حساسیت عمومی نسبت به احکام اعدام شده است.
البته این تغییر به معنای اجماع کامل جامعه علیه مجازات مرگ نیست. هنوز بخشی از افکار عمومی، بهویژه در پروندههای مربوط به قتل یا جرایم خشونتآمیز، از اجرای احکام اعدام حمایت میکند. با این حال، آنچه تغییر کرده، افزایش تردیدها نسبت به کارآمدی و ضرورت استفاده گسترده از این مجازات است.
هزینههای داخلی و بینالمللی خشونت علیه زندانیان
بحث اعدام در ایران تنها به حوزه حقوق بشر محدود نمیشود. این مسئله به تدریج به یکی از عوامل تأثیرگذار بر روابط خارجی کشور نیز تبدیل شده است.
طی هفتههای اخیر، گروهی از چهرههای شناخته شده داخلی و بینالمللی با انتشار بیانیههایی خواستار توقف برخی احکام اعدام در ایران شدهاند و سازمانهای حقوق بشری نیز بار دیگر این موضوع را در دستور کار خود قرار دادهاند.
در سطح داخلی نیز تداوم این روند میتواند پیامدهای سیاسی داشته باشد. جمهوری اسلامی در سالهای اخیر با چالشهایی مانند بحران اقتصادی، کاهش اعتماد عمومی و شکاف میان دولت و جامعه مواجه بوده است. در چنین شرایطی، هر موضوعی که بتواند به نمادی از نارضایتی عمومی تبدیل شود، اهمیت بیشتریپیدا میکند.
از این منظر، مسئله اعدام صرفاً درباره چند پرونده خاص نیست؛بلکه به نحوه مواجهه حکومت با منتقدان، معترضان و مطالبات اجتماعی گره خورده است. حتی کسانی که با رویکردهای اپوزیسیون همدلی ندارند، ممکن است درباره آثار سیاسی واجتماعی گسترش مجازات مرگ پرسشهایی مطرح کنند.
در نهایت، فارغ از مواضع موافقان و مخالفان، یک واقعیت قابل انکار نیست: موضوع اعدام در ایران دیگر تنها در چارچوب دادگاهها و قوانین کیفری تعریف نمیشود.
این مسئله اکنون به یکی از مهمترین عرصههای مناقشه میان حکومت، جامعه مدنی ونهادهای بینالمللی تبدیل شده است.
هرچه این شکاف عمیقتر شود، احتمالا بحث درباره مجازات مرگ نیز بیش از گذشته به موضوعی سیاسی و تعیینکننده در آینده فضای عمومی ایران بدل خواهد شد.
