اختصاصی گروه اقتصادی / فرهاد فربودی
شب یلدا در حافظه جمعی ایرانیان همواره شبی برای مکث بوده است؛ مکثی کوتاه در میانه دشواریهای زندگی، گردهمآمدن کنار خانواده، شنیدن صدای خنده، شکستن سرمای زمستان با گرمای حضور و سفرهای که هرچند ساده، اما رنگین بود. با این حال یلدای امسال برای بسیاری از خانوادههای ایرانی، بیش از آنکه یادآور طولانیترین شب سال باشد، یادآور طولانیتر شدن فهرست هزینهها و کوتاهتر شدن توان خرید است. تورم فزاینده و گرانی بیسابقه، این آیین کهن را نیز مانند بسیاری از مناسبتهای دیگر، به عرصهای برای محاسبه، حذف و صرفنظر تبدیل کرده است؛ جایی که خانوادهها ناچارند میان سنت و معیشت، انتخابی ناگزیر داشته باشند. بررسی وضعیت بازار در آستانه شب یلدا نشان میدهد آنچه امروز بر سفره یلدایی خانوارها سنگینی میکند، تنها افزایش مقطعی قیمتها نیست، بلکه برآیند سالها تورم انباشته و کاهش مستمر قدرت خرید است.
در شرایطی که افزایش حقوق سالانه قشر حقوقبگیر فاصلهای عمیق با نرخ تورم دارد، مناسبتهایی مانند شب یلدا بیش از پیش به فشار مضاعف بر بودجه خانوار تبدیل میشود. اقلامی که تا چند سال پیش جزو بدیهیات این شب بودند، امروز به کالاهایی لوکس یا نیمهلوکس تبدیل شدهاند؛ تغییری که نشانهای روشن از تضعیف معیشت عمومی است. بررسیهای میدانی از بازار میوه و ترهبار حاکی از آن است که قیمت میوههای سنتی شب یلدا با رشد چشمگیری همراه بوده است. انار، بهعنوان یکی از نمادهای اصلی این شب، با قیمتی بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار تومان در هر کیلوگرم عرضه میشود؛ رقمی که برای بسیاری از خانوادهها به معنای کاهش حجم خرید یا حذف کامل این میوه از سبد یلدایی است.
خرمالو نیز کیلویی ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار تومان قیمت دارد و کدو حلوایی با نرخ ۴۰ تا ۵۰ هزار تومان در بازار به فروش میرسد. هندوانه، که همواره یکی از ارکان سفره یلدا بوده، در میادین و بازارها بین ۳۰ تا ۵۰ هزار تومان در هر کیلوگرم قیمتگذاری شده است. افزون بر این، لبو با قیمت حدود ۵۰ هزار تومان در هر کیلوگرم، بهعنوان یکی دیگر از اقلام پرتقاضای این شب، به مجموع هزینهها اضافه میکند. این قیمتها در حالی است که تفاوت معناداری میان نرخها در میادین میوه و ترهبار و واحدهای خردهفروشی سطح شهر مشاهده میشود. بررسیها نشان میدهد قیمتها در میادین نسبت به سطح شهر کمی متعادلتر است، اما در مغازههای محلی، همین اقلام با نرخهای بالاتری عرضه میشوند. این شکاف قیمتی، عملاً دسترسی اقشار کمدرآمد به خرید مقرونبهصرفه را محدودتر میکند.
در کنار میوه، آجیل که همواره بخش جداییناپذیر شب یلدا بوده، بیشترین فشار قیمتی را به سبد خرید خانوار تحمیل میکند. بر اساس قیمتهای اعلامی مرکز میوه و ترهبار، هر کیلوگرم آجیل شیرین بدون باسلوق ۷۵۲ هزار تومان و هر کیلوگرم آجیل شیرین به همراه باسلوق ۶۶۶ هزار تومان قیمتگذاری شده است. این در حالی است که اقلام دیگر آجیل در بازار، بهویژه با عنوان ۴ مغز، از حداقل کیلویی یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان آغاز میشود و با توجه به کیفیت، تا بیش از ۲ میلیون تومان نیز میرسد. چنین قیمتهایی عملاً آجیل را از کالایی عمومی به محصولی لوکس برای بخش بزرگی از جامعه تبدیل کرده است. شیرینی نیز از موج گرانی در امان نمانده و افزایش قیمت آن، تکمیلکننده فشار هزینهای شب یلداست. بررسی میانگین قیمتها نشان میدهد شیرینیهای خشک و سنتی معمولاً در بازه ۲۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان عرضه میشوند و شیرینیتر بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارد. شیرینیهای مغزدار و لوکس مانند باقلوا نیز هزینهای بهمراتب بالاتر را به سبد خرید خانوار اضافه میکنند. این افزایش قیمتها باعث شده بسیاری از خانوادهها یا مقدار خرید را به حداقل برسانند یا بهطور کامل از خرید برخی اقلام صرفنظر کنند. نتیجه این شرایط، کاهش محسوس تقاضا در بازار است.
گزارشها و بررسیهای میدانی نشان میدهد در برخی بازارها، میزان فروش تا ۵۰ درصد کاهش یافته است؛ آماری که زنگ خطری جدی برای وضعیت معیشتی هموطنان محسوب میشود. با این حال این کاهش تقاضا لزوماً به کاهش قیمتها منجر نشده و در بسیاری موارد، فروشندگان برای جبران افت فروش و جلوگیری از ضرر، قیمتها را افزایش دادهاند. این چرخه معیوب، مصرفکننده و فروشنده را هر دو تحت فشار قرار داده و تعادل بازار را بیش از پیش بر هم زده است. در این میان، مسئولان عمدتاً بر لزوم رعایت انصاف از سوی فروشندگان تأکید میکنند، بیآنکه راهکاری عملی برای کنترل هزینههای تولید و توزیع ارائه شود.
با یک محاسبه سرانگشتی، هزینه برپایی یک سفره ساده شب یلدا برای یک خانواده چهار نفره، شامل یک سبد میوه، یک کیلوگرم شیرینی و یک کیلوگرم آجیل، در کمترین حالت حدود ۲ میلیون تومان برآورد میشود. این رقم در شرایطی مطرح است که بسیاری از خانوارها با چالش تامین هزینههای ضروریتری مانند مسکن، درمان و آموزش روبهرو هستند و افزودن چنین هزینهای، فشار مضاعفی بر بودجه ماهانه آنها وارد میکند. طبیعی است که با اضافه شدن اقلام دیگر یا انتخاب محصولات باکیفیتتر، این عدد بهراحتی افزایش بیشتری نیز پیدا کند.
در کنار هزینههای متعارف شب یلدا، برخی رسوم اجتماعی نیز بار مالی جداگانهای به خانوادهها تحمیل میکند. یکی از این رسوم، ارسال یلدایی از سوی خانواده داماد برای تازهعروسهاست که همچنان در برخی خانوادهها رواج دارد. بررسی قیمتها در این بخش نشان میدهد خدمات میوهآرایی، حکاکی هندوانه و کدو و گلآرایی طبیعی با نرخهای متنوعی ارائه میشود. قیمت میوهآرایی و حکاکی ساده کدو و هندوانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان اعلام شده و پکیجهای کاملتر با سبد، گلآرایی طبیعی و ظروف تزئینی، از حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان تا بیش از ۵ تومان قیمتگذاری شدهاند. این ارقام نشان میدهد حتی رسوم جانبی یلدا نیز از تورم مصون نماندهاند. در تحلیل ریشههای جهش قیمتها، نمیتوان آن را به یک عامل محدود کرد.
افزایش قیمت دلار، بالا رفتن هزینه تولید، گرانی سوخت و سیاستهای کلان اقتصادی، همگی بهصورت زنجیرهای بر بازار اثر گذاشتهاند. آنچه امروز در بازار شب یلدا مشاهده میشود، صرفاً گرانی یک قلم کالا نیست، بلکه بازتابی از اختلالات عمیق در اقتصاد کلان است. با رها شدن فنر ارز، کالاهایی مانند خشکبار که قابلیت صادرات دارند، ناخواسته با جهش قیمت روبهرو میشوند؛ چرا که تقاضای کشورهای همسایه برای خرید این اقلام بالاست و برای تولیدکننده، صادرات و دریافت ارز صرفه بیشتری پیدا میکند.
نتیجه این روند، کاهش عرضه در بازار داخلی و افزایش قیمت برای مصرفکننده ایرانی است. شرایط امروز نشان میدهد شب یلدای امسال برای بسیاری از خانوارها، بیش از آنکه شب دورهمی و آرامش باشد، با فشار اقتصادی گره خورده است. مدیریت سبد خرید، جایگزینی ناگزیر برای لذت بردن از لحظات شده و بسیاری از خانوادهها ناچارند میان حفظ سنتها و حفظ تعادل مالی، دست به انتخاب بزنند. یلدا همچنان در تقویم باقی است، اما برای بخشی از جامعه، رنگ آن کمرنگتر شده است؛ نشانهای از آنکه تورم ناشی از سؤمدیریت و ناکارآمدی مسئولان کشور، نهتنها سفرهها، بلکه آیینها و خاطرات جمعی ایرانیان را نیز تحت تاثیر قرار داده است.
