مصداق هدایت
در روزهایی که خاورمیانه در لبه پرتگاه تحولات حاد ژئوپلیتیک و امنیتی قرار دارد، خلیج فارس و تنگه هرمز بار دیگر به کانون بحرانی فرامنطقه‌ای تبدیل شده‌اند و به نظر می‌رسد که نهادهای نظامی جمهوری اسلامی بنا ندارند در زمینه کاهش تنش‌ها گام بردارند.
تحولات اخیر حاکی از آن داشته که نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دست به اقدامی زده که دامنه تهدیدات دریایی را از یک محدوده جغرافیایی خاص به کل خطوط مواصلاتی آب‌های آزاد گسترش می‌دهد. در حالی که دولت مسعود پزشکیان با شعار دیپلماسی، کاهش تنش و گفت‌وگوی منطقه‌ای سعی در کنترل اوضاع و ارائه چهره‌ای تعدیل‌شده از سیاست خارجی جمهوری اسلامی دارد، اقدامات عملی و بیانیه‌های تند نظامی از سوی سپاه پاسداران نشان‌دهنده یک دوگانگی عمیق و ساختاری در حاکمیت این نظام است؛ دوگانگی میان «دیپلماسی نرم‌افزارانه» در ظاهر و «ماجراجویی سخت‌افزارانه» در میدان.
حمله به کشتی گازبر «سان شاین» و دکترین جدید سپاه
در تاریخ 17 مهرماه، نیروی دریایی سپاه پاسداران با صدور بیانیه‌ای رسمی، مسئولیت حمله به یک کشتی غول‌پیکر حامل گاز مایع نفتی (LPG) به نام «ان‌وی سان شاین» متعلق به شرکت «نات‌ویت» را بر عهده گرفت. بنا بر ادعای سپاه، این کشتی قصد داشته از مسیر جنوبی تنگه هرمز عبور کند، مسیر یا کریدوری که سپاه آن را «غیرمجاز» و «غیرقانونی» قلمداد کرده است. بنا به بیانیه سپاه، در این عملیات، موتورخانه و سامانه رانش کشتی با پرتابه‌های نظامی هدف قرار گرفته و منجر به وقوع آتش‌سوزی سنگین در این شناور انرژی شد.
اما نکته پرچالش‌تر و نگران‌کننده‌تر از خود این حادثه، بیانیه‌ای بود که پس از انتشار خبر این حمله از سوی سپاه منتشر شد. سپاه پاسداران با صراحت اعلام کرد که از این پس، برخورد با شناورها یا به اصطلاح «کشتی‌های متخلف» فقط به محدوده تنگه هرمز منحصر نخواهد ماند. بر اساس این دکترین جدید، هر شناوری که «فریب متجاوزان آمریکایی را بخورد» یا «از مسیرهای غیرمجاز» تعییین‌شده توسط سپاه عبور کند، در سراسر منطقه و حتی خارج از تنگه هرمز تحت تعقیب قرار گرفته و «مجازات» خواهد شد.
سپاه در اظهارات خود مسئولیت تمام تنش‌ها و حوادث ناگوار دریایی را متوجه ایالات متحده آمریکا دانست و ادعا کرد که واشنگتن با پرداخت رشوه‌های کلان و دخالت در تصمیم‌گیری‌های شرکت‌های بیمه و کشتیرانی، نفتکش‌ها را به سمت مسیرهای پرخطر سوق می‌دهد. این نهاد نظامی همچنین تهدید کرد شرکت‌هایی که به گفته سپاه با آمریکا همکاری کنند، تحریم خواهند شد و اقدامات تنبیهی علیه تمامی شناورهای متعلق به شرکت‌های «متخلف» اعمال خواهد شد. این رویکرد تهاجمی نشان می‌دهد که سپاه درصدد است با بازتعریف قانون‌مندی‌های کشتیرانی بین‌المللی مطابق با منافع تاکتیکی خود، گروگان‌گیری امنیت انرژی جهان را ادامه داده و آن را وارد ابعادی فرامنطقه‌ای کند.
در همین رابطه، روز جمعه، محمدجواد علی‌اکبری، امام جمعه تهران در خطبه‌های خود ادعا کرد که تنگه هرمز تا زمان تحقق کامل شروط ایران باز نخواهد شد. وی اضافه کرد که ایران «شروط هفت‌گانه» خود را اعلام کرده و پس از تحقق آن‌ها درباره اقدامات بعدی تصمیم خواهد گرفت. علی‌اکبری بدون اشاره به جزئیاتی از شروط مدنظر ایران همچنین مدعی شد آمادگی نیروهای مسلح افزایش یافته، «نقاط ضعف جبران شده» و راهبرد ایران از حالت تدافعی به تهاجمی تغییر کرده است.
این در حالی است که سنتکام در پستی به حساب خود به زبان فارسی از پا‌سازی موفقیت‌آمیز مسیرهای اصلی تردد در تنگه هرمز خبر داده است. فرماندهی مرکزی آمریکا به تاریخ 9 اکتبر طی پستی در پلتفرم ایکس اعلام کرد که نیروهایش با موفقیت مین‌های دریایی را از مسیرهای اصلی تردد پاکسازی کرده‌اند و مسیرهای عبور آزاد از تنگه هرمز برای تمامی شناورهایی که تحریم‌های دریایی آمریکا علیه ایران را نقض نمی‌کنند، باز است. سنتکام اضافه کرد که در نتیجه، هزاران شناور تجاری با ایمنی کامل از این تنگه عبور کرده‌اند.
حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز طی روزهای اخیر شدت گرفته است. به گزارش رسانه‌ها، تنها در فاصله ۲۸ سپتامبر تا ۵ اکتبر دست‌کم ۱۲ مورد حمله، تلاش برای حمله یا مزاحمت علیه نفتکش‌ها و کشتی‌های حامل گاز در این منطقه ثبت شده که بالاترین رقم هفتگی از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه بوده است.
تاکید رئیس دولت بر دیپلماسی
هم‌زمان با این تحولات، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در حاشیه نشست کشورهای مشترک‌المنافع در عشق‌آباد ترکمنستان سخنان کاملاً متفاوتی بر زبان آورد.
پزشکیان در حساب کاربری خود در شبکه ایکس تاکید کرد که دیپلماسی منطقه‌ای نباید تنها به برگزاری تشریفاتی نشست‌ها محدود باشد، بلکه باید به «ابزاری واقعی برای مدیریت بحران، حفظ گفت‌وگو، جلوگیری از تشدید تنش‌ها و پیشبرد همکاری‌های عملی» مبدل شود.
پزشکیان حتی پیشنهادی مبنی بر ایجاد قالب همکاری «کشورهای مشترک‌المنافع + ایران» را ارائه داد تا روابط اقتصادی و سیاسی تهران با همسایگان و کشورهای منطقه گسترش یابد. او که پس از این سفر به تهران بازگشت، در هفته‌های اخیر بارها تکرار کرده است که امنیت منطقه باید با مشارکت خود کشورهای منطقه تامین شود و راهکار خروج از بحران‌های خلیج فارس و دریای سرخ، گفت‌وگو و تعامل است.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که تهران و واشنگتن طی هفته‌های اخیر پیام‌ها و پیشنهادهایی برای بازگشایی امن تنگه هرمز و پایان دادن به درگیری‌ها تبادل کرده‌اند. اما تناقض آشکار میان اظهارات مبتنی بر صلح و دیپلماسی پزشکیان و عملکرد پر از باروت سپاه پاسداران در دریا، پرسش‌های جدّی ایجاد کرده است: آیا دولت تهران واقعاً توان و اختیارات لازم برای مهار نهادهای نظامی را دارد؟ یا اینکه دیپلماسی و ادبیات آرام پزشکیان، تنها نقش یک ویترین نرم و بازی «پلیس خوب/پلیس بد» را ایفا می‌کند تا در سایه آن، نهادهای نظامی فشار امنیتی خود را بر شاهراه‌های انرژی دنیا افزایش دهند؟
هشدارهای درونی: نگرانی از وقوع جنگ سوم و فروپاشی اقتصادی
اقدامات و تهدیدات جدید سپاه نه تنها در سطح بین‌المللی موجب نگرانی شدید بازار انرژی و شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی شده، بلکه در داخل ایران نیز واکنش‌های تند و هشدارهای نگران‌کننده‌ای از سوی فعالان و چهره‌های سیاسی به همراه داشته است.
حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی و از چهره‌های سرشناس جناح اصلاح‌طلب و میانه‌رو، به تاریخ 18 مهر و در اظهاراتی صریح به حاکمیت و مسئولان کشور هشدار داده و خواستار تدبیر عاجل برای جلوگیری از کشیده شدن ایران به یک درگیری ویرانگر شده است. مرعشی با ابراز نگرانی عمیق از روند تصاعدی بحران‌ها، تاکید کرده است که مسئولان باید به هر قیمت ممکن مانع از ورود ایران به جنگی گسترده -یا به تعبیر او «جنگ سوم»- شوند. وی افزود: «نکته‌ای که از نظر من مسئولان جمهوری اسلامی باید به آن توجه جدی داشته باشند، این است که ما تحت هیچ شرایطی نباید ایران و نظام جمهوری اسلامی را در معرض خطر جدی قرار دهیم. باید روشن باشد که ایران، مهم‌تر از هر مسئله دیگری است؛ مهم‌تر از غنی‌سازی و مهم‌تر از حفظ دستاوردهای هسته‌ای. حفظ ایران و نظام جمهوری اسلامی باید در اولویت قرار داشته باشد.»
هشدار کسانی چون مرعشی نشان‌دهنده آن است که بدنه کارشناسی و سیاسی کشور از پیامدهای هولناک ماجراجویی در تنگه هرمز باخبرند. بستن یا ناامن کردن تنگه هرمز -رویکردی که سپاه بارها به صورت تلویحی و تصریحی به آن اشاره کرده- می‌تواند به انزوای کامل اقتصادی ایران، تحریم‌های خفه‌کننده‌تر، پرواز قیمت انرژی در بازار جهانی و واکنش تلافی‌جویانه مستقیم ائتلاف‌های بین‌المللی بینجامد. در شرایطی که جامعه ایران با تورم بالا، کاهش قدرت خرید و بحران‌های معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کند، برافروختن آتش جنگ در آب‌های خلیج فارس توجیه عقلانی ندارد.
خلیج فارس در دو راهی صلح و ویرانی
تهدید جدید سپاه مبنی بر تعقیب و هدف قرار دادن شناورها در خارج از تنگه هرمز، نشان‌دهنده تغییر دکترین از «بازدارندگی منطقه‌ای» به «تهدید فرامنطقه‌ای» است. این رویکرد، حقوق بین‌الملل و دریانوردی آزاد در آب‌های آزاد را به چالش می‌کشد و می‌تواند پای قدرت‌های فرامنطقه‌ای را به شکلی گسترده‌تر به منطقه باز کند.
از یک سو، مسعود پزشکیان سعی دارد نشان دهد که ایران آماده مذاکره و مدیریت بحران است؛ از سوی دیگر، سپاه پاسداران با شلیک به سامانه رانش کشتی‌های تجاری، پیام دیگری به دنیا مخابره می‌کند. این ناهماهنگی یا عدم یکپارچگی در تصمیم‌گیری‌های کلان، اعتبار دیپلماسی ایران را زیر سوال برده و طرف‌های بین‌المللی را به این نتیجه می‌رساند که تصمیم‌گیرنده واقعی نه در پاستور، بلکه در مقرهای نظامی حضور دارد.
در پایان باید تاکید کرد که خلیج فارس و تنگه هرمز شریان حیاتی اقتصاد جهان هستند. هرگونه تصعید غیرمسئولانه تنش و حملات هدفمند به کشتی‌های تجاری و انرژی، بازی با آتشی است که دود آن پیش از هر چیز به چشم مردم ایران و امنیت منطقه خواهد رفت. هشدار سیاست‌مدارانی همچون مرعشی و تلاش‌های دیپلماتیک پاستور باید به خط‌مشی اصلی حاکمیت تبدیل شود، چرا که گذر از خط قرمزهای دریانوردی بین‌المللی، منطقه را به سمت درگیری بدون بازگشتی سوق خواهد داد که هیچ‌یک از طرفین برنده آن نخواهند بود.
