اختصاصی گروه اجتماعی، عماد امین
ایران در حال نزدیک شدن به یکی از مهم‌ترین تغییرات جمعیتی چند دهه آینده است؛ تغییری که شاید امروز آثار آن در زندگی روزمره چندان محسوس نباشد، اما در سال‌های آینده می‌تواند ساختار خانواده، بازار کار، نظام سلامت و حتی شکل زندگی اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد: افزایش قابل توجه جمعیت سالمندان.
نسل‌های پرجمعیت متولدشده در دهه‌های گذشته به تدریج وارد سال‌های سالمندی می‌شوند. بنابراین مسئله صرفاً این نیست که تعداد سالمندان بیشتر خواهد شد؛ مسئله مهم‌تر این است که جامعه ایران باید برای دوره‌ای آماده شود که تعداد بیشتری از افراد، همزمان به خدمات پزشکی، مراقبتی و حمایتی نیاز خواهند داشت.
خانواده؛ اولین و آخرین سنگر مراقبت
در شرایط فعلی، بخش قابل توجهی از مراقبت از سالمندان در ایران درون خانواده انجام می‌شود. این الگو از یک سو می‌تواند مزیت مهمی باشد؛ زیرا سالمند در محیط آشنای خانه و در کنار نزدیکان خود زندگی می‌کند. اما همین الگو زمانی که تعداد سالمندان افزایش پیدا کند، می‌تواند با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شود.
خانواده ایرانی نیز مانند گذشته نیست. کوچک‌تر شدن خانواده‌ها، افزایش اشتغال اعضای خانواده، مهاجرت فرزندان و تغییر سبک زندگی باعث شده ظرفیت خانواده برای مراقبت تمام‌وقت از سالمندان کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، تکیه صرف بر خانواده ممکن است به تدریج از یک راه‌حل طبیعی به یک فشار اجتماعی تبدیل شود.
به بیان ساده، اگر قرار باشد تعداد سالمندان افزایش پیدا کند اما ساختار مراقبت همان ساختار امروز باقی بماند، بار بیشتری بر دوش تعداد کمتری از اعضای خانواده قرار خواهد گرفت.
کمبود مراقب؛ حلقه‌ای که هنوز جدی گرفته نشده است
یکی از نقاط مهم این بحث، مسئله نیروی انسانی متخصص برای مراقبت از سالمندان است. سالمندی همیشه به معنای بیماری یا ناتوانی نیست، اما با افزایش سن، احتمال نیاز به مراقبت‌های طولانی‌مدت بیشتر می‌شود؛ از کمک در امور روزمره گرفته تا مراقبت از افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن یا محدودیت‌های حرکتی.
در نتیجه، جامعه آینده تنها به پزشک و بیمارستان بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه به مراقب آموزش‌دیده، پرستار، مددکار اجتماعی، مراکز مراقبت روزانه و خدمات مراقبت در منزل نیز نیاز خواهد داشت.
اگر این زیرساخت‌ها همزمان با تغییرات جمعیتی توسعه پیدا نکنند، بخش بزرگی از نیاز مراقبتی دوباره به خانواده بازمی‌گردد؛ خانواده‌ای که خود ممکن است توان اقتصادی، زمانی یا جسمی کافی برای انجام این مسئولیت نداشته باشد.
هزینه پنهان سالمندی
سالمندی جمعیت فقط یک موضوع پزشکی نیست؛ یک موضوع اقتصادی هم هست.وقتی تعداد افراد سالمند افزایش می‌یابد، هزینه‌های مرتبط با درمان بیماری‌های مزمن، دارو، توانبخشی، مراقبت طولانی‌مدت و حمایت اجتماعی نیز می‌تواند افزایش پیدا کند. از سوی دیگر، بخشی از اعضای خانواده ممکن است برای مراقبت از والدین سالمند، ساعات کاری خود را کاهش دهند یا حتی از بازار کار خارج شوند.به این ترتیب، هزینه سالمندی فقط در قبض بیمارستان یا هزینه دارو دیده نمی‌شود. زمان و درآمد از دست‌رفته اعضای خانواده نیز بخشی از هزینه واقعی مراقبت است.
آیا سالمندی الزاماً بحران است؟
البته افزایش جمعیت سالمندان را نباید ذاتاً یک بحران تلقی کرد. افزایش امید به زندگی و رسیدن افراد بیشتری به سنین بالاتر، در اصل می‌تواند نشانه پیشرفت اجتماعی و بهبود شرایط زندگی باشد.
مسئله زمانی شکل بحرانی پیدا می‌کند که سرعت تغییر جمعیت از سرعت آماده‌سازی زیرساخت‌ها بیشتر شود.اگر جامعه برای سالمندی آماده باشد، افزایش تعداد سالمندان می‌تواند با فرصت‌هایی برای توسعه خدمات سلامت، مشاغل جدید، فناوری‌های مراقبتی و حتی مشارکت اجتماعی بیشتر سالمندان همراه شود. اما اگر برنامه‌ریزی به بعد از وقوع تغییرات موکول شود، فشار آن عمدتاً به خانواده‌ها و نظام درمان منتقل خواهد شد.
فرصت هنوز وجود دارد
مهم‌ترین نکته درباره این تغییر جمعیتی آن است که هنوز زمان برای آماده شدن وجود دارد. سالمند شدن نسل‌های پرجمعیت یک اتفاق ناگهانی نیست؛ روندی است که می‌توان آن را از سال‌ها قبل پیش‌بینی کرد.بنابراین سیاست‌گذاری باید از امروز از «درمان سالمندی» به سمت «مدیریت دوره سالمندی» حرکت کند؛ یعنی توسعه مراقبت در منزل، آموزش مراقبان خانوادگی، تربیت نیروی متخصص، ایجاد خدمات توانبخشی و مراقبت روزانه، مناسب‌سازی شهرها و ساختمان‌ها و فراهم کردن حمایت اقتصادی از خانواده‌هایی که مسئولیت مراقبت را بر عهده دارند.
در نهایت، مسئله آینده ایران فقط این نیست که «چند سالمند خواهیم داشت». سؤال مهم‌تر این است که در جامعه‌ای با سالمندان بیشتر، چه کسی قرار است از آنها مراقبت کند و هزینه این مراقبت چگونه تأمین خواهد شد؟
پاسخ به این سؤال تعیین می‌کند که سالمندی جمعیت برای ایران بیشتر به معنای یک تحول طبیعی جمعیتی باشد یا به مشکلی تبدیل شود که خانواده‌ها، نظام سلامت و اقتصاد کشور مجبور شوند هزینه آن را همزمان پرداخت کنند.
