اختصاصی گروه اجتماعی/ رها صدیق
درگیری شب ۱۶ شهریور در محله نیکان سمنان، با یک درگیری فیزیکی میان چند شهروند و دانشجویان عراقی شروع شد؛ اما آنچه در بیانیههای رسمی دانشگاه و مسئولان محلی بازتاب یافت، تنها نیمی از ماجرا بود. نیمهای که عمداً سانسور شده است. دانشگاه سمنان در بیانیهای کوتاه اعلام کرد: «هیچ تعرضی به دانشجویان ایرانی رخ نداده و ادعاهای مطرحشده از اساس کذب است.» اما این بیانیه، بیش از آنکه حقیقت را روشن کند، پردهای است بر روی بخشی از ماجرا که مسئولان نمیخواهند دیده شود آن هم روایت یک دختر ایرانی است.
آنچه مسئولان تأیید کردند، آنچه پنهان کردند
رئیس کل دادگستری استان سمنان اصل درگیری را تأیید کرد. گفت میان «تعدادی از شهروندان و برخی دانشجویان عراقی» درگیری رخ داده است. تصاویری هم در فضای مجازی دست به دست میشود که در آن صدای شعارهای تندی علیه ساکنان خوابگاه شنیده میشود و همزمان، رسانههای عراقی از جمله روزنامه «بغداد الیوم» روایتی بسیار تند و نگرانکننده منتشر کردند؛ ادعای حمله بیش از ۱۵۰ نفر به خوابگاه، سرقت اموال شخصی، ضربوشتم و زخمی شدن چند دانشجوی عراقی. از طرفی دو نفر نیز برای تحقیقات به پلیس دعوت شدهاند. سفارت عراق در تهران نیز وارد ماجرا شده و در گفتوگو با رسانهها از پیگیری موضوع خبر داده است. تصاویر منتشرشده از محل درگیری، حضور پلیس و جمعیت مقابل خوابگاه را نشان میدهد. پس اصل درگیری انکارناپذیر است. اما در میان این تأییدها، یک بخش از ماجرا همچنان در ابهام باقی مانده است؛ علت شروع درگیری.
در گزارشهای دانشجویان و ساکنان محله نیکان، جرقه اولیه به مزاحمت یک دانشجوی عراقی برای یک دختر ایرانی نسبت داده شده است. این روایت در شبکههای اجتماعی و گفتوگوهای دانشجویی تکرار شده، اما در هیچ بیانیه رسمیای به آن پرداخته نشده است. دانشگاه سمنان تنها به این بسنده کرده که «تعرضی رخ نداده» و «شکایتی ثبت نشده است». اما این پاسخ، چند پرسش بیپاسخ باقی میگذارد که مسئولان از پاسخ به آن طفره میروند که آیا با دختر مورد ادعا گفتوگو شده است؟ آیا دوربینهای مداربسته اطراف خوابگاه بررسی شدهاند؟ آیا دانشجوی عراقی مورد اشاره مورد پرسش قرار گرفته است؟ آیا گزارش پلیس درباره زمان و علت شروع درگیری وجود دارد؟ دانشگاه سمنان به این پرسشها پاسخ نداده است. نه پاسخ نداده، بلکه عمداً سکوت کرده است.
چرا روایت دختر ایرانی حذف شد؟
حذف این بخش از ماجرا از بیانیههای رسمی، تصادفی نیست. این یک انتخاب آگاهانه است. اگر واقعاً رفتاری نامناسب از سوی یک دانشجوی عراقی رخ داده باشد، مسئولان به جای شفافسازی، ترجیح دادهاند با انکار کلی، از حساسیت موضوع بکاهند. ملاحظات دیپلماتیک بر شفافیت غلبه کرده است. نبود شکایت رسمی به معنی نبود حادثه نیست. بسیاری از قربانیان، به دلایل مختلف از ترس از برچسبخوردن تا نگرانی از درگیر شدن در فرآیند قضایی شکایت نمیکنند. اما مسئولان دانشگاه سمنان، نبود شکایت را بهانهای کردهاند برای بستن پروندهای که هنوز باز است. سکوت درباره این بخش از ماجرا، فضای شایعه را باز میگذارد و اعتماد عمومی را نسبت به روایت رسمی تضعیف میکند. اما به نظر میرسد برای مسئولان، این قیمت کمی است در مقایسه با حساسیتزدایی سریع.
الگوی تکراری: ملاحظات دیپلماتیک، شفافیت قربانی
این اولین بار نیست که در پروندههای مرتبط با دانشجویان خارجی، ملاحظات دیپلماتیک بر شفافیت غلبه میکند. در سالهای گذشته، چندین مورد از درگیریهای مرتبط با دانشجویان خارجی در دانشگاههای ایران، با بیانیههای کلی و بدون جزئیات کافی بسته شدهاند. در برخی موارد، حتی وقتی شواهد میدانی وجود داشته، مسئولان ترجیح دادهاند به جای شفافسازی، از حساسیتزدایی سریع استفاده کنند. در پرونده نیکان نیز به نظر میرسد همین الگو تکرار شده است. تأیید درگیری، شناسایی عوامل، اما سکوت درباره علت شروع و حذف روایتی که میتواند حساسیتبرانگیز باشد.
مسئولان دانشگاه سمنان، به جای اینکه با شفافیت عمل کنند، ترجیح دادهاند روایت یک دختر ایرانی را قربانی ملاحظات دیپلماتیک کنند. این دیگر مدیریت بحران نیست. این سانسور است.
نکته دیگری که بد نیست در این میانه مورد توجه قرار دهیم، حضور نیروهای عراقی در کشور طی ماههای گذشته و نقش آفرینی آنها در روند مواجهه با سرکوب اعتراضات داخلی ایران است. این موضوع شاید ارتباط مستقیمی به ماجرای دانشگاه سمنان نداشته باشد، اما قطعا در شکل دهی به احساسات مردم ایران نسبت به عراقیها اثر داشته و دارد؛ همین است که شاهدیم در میانه بحثهای دانشجویی یا حتی ویدیوهای منتشر شده از درگیری اخیر سمنان، برخی دانشجویان عراقی را حشدالشعبی میخوانند.
چه چیزی باید روشن شود؟
برای بازگرداندن اعتماد به روایت رسمی، چند اقدام ضروری است که مسئولان از انجام آن طفره میروند، انتشار گزارش پلیس درباره زمان، مکان و علت شروع درگیری. مشخص شدن اینکه آیا با دختر مورد ادعا گفتوگو شده است یا نه. بررسی دوربینهای مداربسته اطراف خوابگاه و انتشار نتیجه آن. پاسخ شفاف به این پرسش که آیا دانشجوی عراقی مورد اشاره مورد پرسش قرار گرفته است. بدون این اقدامات، روایت رسمی ناقص باقی میماند و فضای شایعه تقویت میشود. اما به نظر میرسد برای مسئولان، این همان چیزی است که میخواهند.
نیکان؛ آزمون شفافیت در دانشگاههای ایران
ماجرای نیکان تنها درباره یک درگیری خیابانی نیست. این ماجرا آزمون دیگری است برای اینکه آیا مسئولان دانشگاهی و قضایی حاضرند در پروندههای حساس، به جای ملاحظات دیپلماتیک و حساسیتزدایی سریع، شفافیت را انتخاب کنند. اگر واقعاً تعرضی رخ نداده، باید با مستندات روشن شود. اگر مزاحمتی بوده، باید با آن برخورد قانونی صورت گیرد. اگر هم درگیری پس از آن رخ داده، باید عوامل آن شناسایی و پاسخگو باشند. اما آنچه قابل قبول نیست، این است که برای حفظ آرامش ظاهری، روایتی که در گزارشهای میدانی تکرار شده، بدون بررسی و بدون پاسخ، از بیانیههای رسمی حذف شود. مسئولان دانشگاه سمنان، با سکوت خود درباره روایت دختر ایرانی، نشان دادهاند که اولویتشان شفافیت نیست، بلکه ملاحظات دیپلماتیک است. این دیگر مدیریت بحران نیست. این پنهانکاری است.
در نهایت، مسئله نه ملیت دانشجویان، نه روابط ایران و عراق، و نه حتی امنیت خوابگاههاست. مسئله این است که آیا در فضای دانشگاهی ایران، وقتی پای یک دختر ایرانی به میان میآید، صدای او شنیده میشود یا در بیانیههای روابط عمومی گم میشود. پاسخ مسئولان دانشگاه سمنان تا امروز، روشن است؛ صدای او گم میشود.
