اختصاصی هموطن/ گروه اجتماعی- بیژن پویان
طرح‌های تازه برای مهار مدارس؛ از ضبط اجباری صدا تا حضور مبلغان ایدئولوژیک
فضای آموزشی در ایران این روزها بیش از هر زمان دیگری تحت نفوذ و کنترل نهادهای ایدئولوژیک و امنیتی قرار گرفته است. گزارش‌های رسیده نشان می‌دهد در راستای سیاست‌های حاکمیت برای مهار نسل جدید دانش‌آموزان—به‌ویژه پس از خیزش اعتراضی «زن، زندگی، آزادی»—حضور روحانیون شیعه و نیروهای وابسته به ارگان‌های نظامی در مدارس ابعاد تازه‌ای یافته است.
بنابر اخبار رسیده به «ایران‌وایر» در پی تداوم حضور روحانیون شیعه در مدارس، در اقدامی تازه، صدای دختران دانش‌آموز در شماری از دبیرستان‌های دخترانه تهران به بهانه برگزاری جلسات پرسش‌وپاسخ، بدون اطلاع، هماهنگی و کسب اجازه از والدین و به‌صورت اجباری ضبط می‌شود؛ اقدامی که به گفته کادر آموزشی، فضای وحشت و استرس را در محیط آموزشی تشدید کرده است. حضور روحانیون در مدارس پیش‌تر نیز بارها از سوی معلمان و خانواده‌های دانش‌آموزان مورد انتقاد قرار گرفته است. مخالفان، حضور تحمیلی روحانیون در مدارس را مغایر با الزامات قانونی و حقوق دانش‌آموزان می‌دانند و نسبت به پیامدهای آن برای فضای آموزشی هشدار داده‌اند. در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از نقش‌آفرینی موثر دانش‌آموزان و به‌ویژه دختران دانش‌آموز در جنبش اعتراضی «زن، زندگی، آزادی» وزارت آموزشوپرورش جمهوری اسلامی با به‌کارگیری روحانیون و نیروهای بسیجی، بیش از گذشته به تقویت حضور نیروهای ایدئولوژیک در مدارس و سرکوب دانش‌آموزان روی آورده است؛ روندی که از نگاه منتقدان، به افزایش کنترل ایدئولوژیک بر کلاس‌های درس و محدودتر شدن فضای آموزشی منجر شده است. حالا با ضبط صدای دانش‌آموزان بدون اطلاع خانواده‌ها و احتمال استفاده‌های امنیتی از صدای ضبط‌شده دختران دانش‌آموز به هر بهانه‌ای و در هر شرایطی، بر نگرانی‌ها افزوده شده است.
توزیع پلاک‌های نظامی و نگرانی از ابزارسازی از کودکان
این فشارها تنها به ضبط صدای دانش‌آموزان محدود نمی‌شود، بلکه تحرکات نظامی و برنامه‌های امنیتی نیز به بخش پررنگی از دستور کار مدارس تبدیل شده است. پیام‌ها از شماری از شهرهای ایران، نشان می‌دهند آغاز سال تحصیلی برای دانش‌آموزان، با حضور نیروهای نظامی، برنامه‌های حکومتی و امنیتی و فشار برای مشارکت در فعالیت‌های ایدئولوژیک همراه بوده است. یک شهروندان گفته است مدیر مدرسه فرزندش به دانش‌آموزان هشدار داده بوده که اگر در روز بازگشایی مدارس، «پرچم جمهوری اسلامی» همراه نداشته باشند، این موضوع بر نمرات پایان سال آنها تاثیر منفی خواهد گذاشت. این روایت در شرایطی مطرح می‌شود که مقام‌های بسیج دانش‌آموزی پیش‌تر از اجرای طرح «یاوران ولایت» و تربیت ده‌ها هزار «فرمانده دانش‌آموزی» برای آنچه «نبرد فرهنگی» خوانده‌اند، خبر داده بودند. در گزارش‌های رسانه‌ای آمده است که بیش از ۲۰ هزار «مبلغ امین» در مدارس فعالیت می‌کنند و حوزه‌های علمیه قصد دارند دامنه این طرح را به ۶۰ هزار مدرسه گسترش دهند. گفت می‌شود در برخی مدارس، پلاک‌های شناسایی نظامی برای دانش‌آموزان تهیه یا از آنها خواسته شده چنین پلاک‌هایی به همراه داشته باشند. این اقدام هم‌زمان با تداوم فضای امنیتی و حضور نیروهای نظامی در مدارس، به نگرانی خانواده‌ها درباره امنیت فرزندانشان دامن زده است. برخی والدین در پیام‌های خود ابراز نگرانی کرده‌اند که مدارس در صورت وقوع جنگ به محل استقرار نیروهای امنیتی و نظامی تبدیل شوند و کودکان به‌عنوان «سپر انسانی» مورد استفاده قرار گیرند.
نفوذ سازمان‌یافته به مدارس سمپاد و غیردولتی
در سوی دیگر، مقام‌های دولتی و نهادهای حوزوی از گسترش این طرح‌ها به عنوان یک الگوی موفق یاد می‌کنند و بر توسعه آن تأکید دارند. به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام سید مهدی بهشتی اظهار کرد: عرصه تعلیم و تربیت، عرصه‌ای مشارکت جویانه است که نگاه دولت چهاردهم نیز بر همین اساس است.وجود نگاه هم افزایی و تعاملی و اینکه حرف اول دولت آموزش و پرورش شده نشان دهنده اهمیت تعلیم و تربیت به نسلی است که آینده سازان این مرز و بوم خواهند بود. وی ادامه داد: باید از دستگاه‌ها و نهادهای انقلابی و دولتی که اراده به مشارکت در تعلیم و تربیت دارند کمک گرفت و هم افزایی را به حداکثر رساند، یکی از این دستگاه ها نهادهای عظیم و با قدمت حوزه‌های علمیه هستند. وی تصریح کرد: مقرر شده از امسال در تمام مدارس غیر دولتی طلبه امین حضور داشته باشد . در مدارس سمپاد نیز طبق تفاهم نامه‌ای که اخیرا امضا شده مقرر شده در همه این مدارس طلبه امین نخبه حضور پیدا کند.
توجیهات تبلیغی در سایه سوابق خشونت و سوءاستفاده
مسئولان حوزوی تلاش دارند این حضور را با ادبیات تبلیغی نرم توجیه کنند، در حالی که گزارش‌های منتشر‌شده روایت‌های متناقضی را نشان می‌دهد. محسن قرائتی، رییس ستاد اقامه نماز، با اشاره به «روش‌های تبلیغی توسط روحانیون» گفت: «همان طور که برای سلامتی فرزندانمان پزشک اطفال داریم بایستی روحانی مخصوص اطفال نیز داشته باشیم.» او افزود: «اگر خنده حلال را در سخنرانی قرار دهیم می‌توانیم میلیون ها جوان را جذب کنیم.» روزنامه اعتماد روز يکشنبه ۲۱ خرداد گزارشی با عنوان «داغ ماندگار» منتشر کرد و نوشت در یک مرکز نگهداری کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست در منطقه تهرانپارس که مربیان آن «طلبه» هستند کودکان مورد شکنجه های جسمی قرار گرفته اند. انتخاب مربیان مرکز موسسه «زنجیره مهر ماندگار» از روحانیان به این دلیل صورت گرفته است که در سال‌های اخیر حکومت تلاش داشته که در همه مراکز آموزشی و حتی ورزشی از آخوندها استفاده شود. همچنین در سال‌های اخیر اخباری منتشر شده است که بسیاری از کودک‌آزاری در مهدهای کودک و مدارس توسط معلمان دینی که بسیاری از آنان روحانی هستند، منتشر شده است.
ادعای تخصصی بودن طلاب و طرح «جهاد ارتباط»
در پاسخ به انتقادات درباره غیرتخصصی بودن حضور طلاب در آموزش، مسئولان حوزوی ادعای صلاحیت فنی و رضایت عمومی دارند. حمید نیکزاد میگوید: حضور طلبه ها به اذعان بسیاری از مدیران مدارس و خانواده ها منشا خیر و برکت و کمک کارخوبی برای مدیر مدرسه در امور پرورشی می باشند و دانش آموزان نیز رابطه عاطفی خوبی با این قبیل روحانیون برقرار می کنند که در نظر سنجی های صورت گرفته بیش ۹۵درصد خانواده ها از حضور روحانیون در مدرسه ابراز رضایت کرده اند. حمید نیکزاد که سمت او دبیر ستاد همکاری‌های حوزه علمیه و آموزشوپرورش عنوان شده است به سایت دیده بان ایران میگوید: همین حوزه علمیه خواهران و تنوع رشته‌های تخصصی آن از جمله رشته “تربیت دینی کودک و نوجوان” برای طلاب سطح سه را ملاحظه کنید؛ زنان طلبه تعلیم و تربیت در قرآن و روایات، ساحت شناسی تربیت در اسلام، فقه تربیت دینی کودک و نوجوان، تحول دینداری کودک و نوجوان با تاکید بر رویکرد اسلامی و… را آموزش می بینند. حال قضاوت کنید اگر بانوانی از حوزه علمیه که از این رشته فارغ التحصیل شده‌اند برای آموزگاری ابتدایی در یک رقابت علمی برابر شرکت کنند، کجای آن غیرتخصصی است.
همچنین به گزارش «تابناک»، اصغر باقرزاده در آیین افتتاح دوره توانمندسازی ائمه جماعات مدارس گفت: طی گفت‌وگوهایی که در یک الی دو ماه گذشته با دانش‌آموزان داشته‌ایم، شاهد بوده‌ایم که مملو از سوالاتی هستند که عمدتا پاسخ مناسبی به آنها داده نشده است؛ به این معنا که افرادی که در فضای مدرسه با دانش‌آموزان سروکار دارند کمتر موفق به پاسخگویی به این سوالات شده‌اند. بر همین اساس، حضور روحانیون در مدارس ضروری است تا سوالات دانش‌آموزان را بشنوند و پاسخ قانع‌کننده‌ای برای آنها داشته باشند. وی افزود: جنس سوالات دانش‌آموزان عمیق‌تر شده و با گذشته متفاوت است و با ظرافت‌ها و حساسیت‌هایی همراه است. باقرزاده تاکید کرد: امروز در کنار جهاد تبیین به جهاد ارتباط نیاز است و اساس کار ما باید برقراری تعامل و ارتباط موثر با نسل جدید باشد.
پیوند آموزش با امنیت ملی و نادیده گرفتن استانداردهای آموزشی
اظهارات چهره‌های حوزوی نشان می‌دهد که نظام آموزشی کشور بیش از گذشته به عنوان ابزاری برای تثبیت برنامه‌های ایدئولوژیک و امنیتی تعریف شده است. به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام محمد حسن رستمیان در نشست ستاد هماهنگی و پشتیبانی بسیج فرهنگیان استان سمنان با بیان اینکه تربیت محدود به کلاس درس و زمان مدرسه نیست، خاطرنشان کرد: کلاس تربیت تعطیل بردار نیست و حتی در ایام تعطیلی مدرسه نیز این فرایند ادامه دارد؛ از این رو معلم باید در کنار دانش‌آموز حضور و همراهی موثر داشته باشد. وی بر استفاده از ظرفیت مدارس، مساجد و روحانیون خوش اخلاق تاکید کرد. همچنین به گزارش ایرنا، آیت‌الله سیدمحمدعلی موسوی جزایری، سرپرست حوزه های علمیه خوزستان طی چند روز اخیر در دیدار با اعضای کمیسیون امنیت ملی اعلام کرد نقش حوزه‌های علمیه در تربیت نیروهای متعهد به حفظ ارزش‌های نظام بسیار موثر است و بر لزوم همگامی فعالیت‌های علمی و مذهبی با برنامه‌های توسعه و امنیت ملی کشور تاکید کرد.
در نهایت، مجموع این تحرکات گواهی بر تبدیل شدن محیط‌های آموزشی به عرصه‌ای برای کنترل سیستماتیک است. کارشناسان مستقل آموزشی بر این باورند که مدارس جای پیاده‌سازی طرح‌های نظامی، امنیتی و ایدئولوژیک نیست و تداوم این روند تنها باعث سلب امنیت روانی دانش‌آموزان و افت کیفی نظام آموزشی کشور خواهد شد.
