اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
مسعود پزشکیان روز ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ تهران را به مقصد نیویورک ترک کرد تا در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل شرکت کند؛ سفری که در شرایط عادی میتوانست یکی از برنامههای معمول دیپلماتیک دولت ایران باشد، اما این بار در میانه جنگ و تنش مستقیم میان ایران و آمریکا انجام میشود و میتواند یک سفر تاریخی باشد.
رئیسجمهور ایران قرار است روز اول مهر در مجمع عمومی سخنرانی کند. عباس عراقچی، وزیر خارجه، نیز یک روز زودتر وارد نیویورک شده و گفته است که هیأت ایرانی برنامهای فشرده برای دیدارهای دوجانبه و گفتوگو با مقامهای خارجی دارد.
در نتیجه، اهمیت این سفر تنها به متن سخنرانی پزشکیان محدود نمیشود. پرسش مهمتر این است که آیا نیویورک میتواند محلی برای انتقال پیام میان تهران و واشنگتن و کاهش فاصله میان دو طرف باشد یا اینکه مجمع عمومی صرفاً به صحنه دیگری برای بیان مواضع متضاد تبدیل خواهد شد.
از تریبون سازمان ملل تا پشت درهای مذاکره
پزشکیان پیش از سفر گفته است که ایران در سازمان ملل مواضع خود را مطرح خواهد کرد. عراقچی نیز از مجموعهای از دیدارهای دوجانبه خبر داده است. بر اساس گزارش رسانههای داخلی و خارجی، برنامه هیأت ایرانی شامل دیدار با مقامهای خارجی و گفتوگو درباره روابط ایران با کشورهای مختلف است.
در سوی دیگر، آمریکا نیز در همین روزها درباره ایران مواضع خود را مطرح کرده است. دونالد ترامپ گفته برای دیدار با پزشکیان آمادگی دارد، هرچند تا زمان تنظیم این گزارش، دیدار مستقیمی میان دو رئیسجمهور اعلام نشده است.
این تفاوت میان «آمادگی برای دیدار» و «برگزاری دیدار» مهم است. در شرایطی که جنگ همچنان بر روابط دو کشور سایه انداخته، هر تماس سیاسی الزاماً به معنای آغاز مذاکره یا نزدیک شدن به توافق نیست. آنچه اهمیت دارد، این است که آیا پیامهای ردوبدلشده در نیویورک میتواند به ایجاد یک کانال مشخص برای گفتوگو منجر شود یا نه.
از سوی دیگر، حضور هیأت ایرانی خود با محدودیتهایی همراه شده است. آمریکا برای پزشکیان و عراقچی ویزا صادر کرده، اما به رسانهها، شماری از اعضای هیأت گستردهتر ایران، از جمله اعضایی از تیم ارتباطات رئیسجمهور، با محدودیت در دریافت ویزا مواجه شدهاند.
هرمز؛ جایی که دیپلماسی به اقتصاد گره میخورد
همزمان با ورود پزشکیان به نیویورک، موضوع تنگه هرمز به یکی از مهمترین محورهای تحولات دیپلماتیک تبدیل شده است.
یک مقام ارشد ایرانی روز ۳۱ شهریور به رویترز گفت ایران در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره بنادر ایران میتواند تنگه هرمز را ظرف هفت روز بازگشایی کند. رویترز این اظهارات را بخشی از تلاش تهران برای باز کردن مسیر مذاکرات با واشنگتن گزارش کرده است.
اهمیت هرمز فقط نظامی یا سیاسی نیست. این تنگه یکی از مسیرهای مهم انتقال انرژی در جهان است و هرگونه اختلال در عبور نفتکشها و محمولههای انرژی میتواند مستقیماً بر بازار نفت و هزینه انرژی در کشورهای مختلف اثر بگذارد.
رویترز گزارش داد که پس از انتشار خبر احتمال بازگشایی هرمز، قیمت نفت حدود یک درصد کاهش یافت.
به این ترتیب، تنگه هرمز در معادله فعلی سه نقش همزمان پیدا کرده است: موضوعی امنیتی در جنگ، بخشی از مذاکرات احتمالی ایران و آمریکا و عاملی اثرگذار بر بازار جهانی انرژی.
فرصت دیپلماسی یا ادامه تقابل در یک تریبون جهانی؟
سفر پزشکیان به نیویورک در شرایطی انجام میشود که میان دو طرف هنوز فاصله زیادی وجود دارد. ایران از ضرورت پایان جنگ و کاهش فشار نظامی سخن میگوید و در مقابل، واشنگتن نیز مواضع و شروط خود را دنبال میکند. در همین حال، میانجیهایی مانند قطر در تلاش برای انتقال پیام میان طرفهای درگیر هستند.
بنابراین نمیتوان صرف حضور رئیسجمهور ایران در نیویورک را نشانه آغاز مذاکرات دانست. حتی اظهارات مربوط به بازگشایی تنگه هرمز نیز فعلاً در حد پیشنهادی است که از سوی یک مقام ایرانی مطرح شده و تحقق آن به مجموعهای از شرایط وابسته است.
آنچه این سفر را متفاوت میکند، همزمانی چند بحران است: جنگ، فشار اقتصادی، مسئله امنیت انرژی و بنبست دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن. در چنین شرایطی، هر دیدار و هر پیام میتواند بخشی از یک تلاش بزرگتر برای یافتن مسیر خروج از بحران باشد، اما فاصله میان «پیام دیپلماتیک» و «توافق سیاسی» همچنان قابل توجه است.
پزشکیان در نیویورک بنابراین فقط با یک سخنرانی روبهرو نیست. او در شرایطی وارد مجمع عمومی شده که نتیجه رایزنیهای پشتپرده، واکنش واشنگتن به پیامهای تهران و سرنوشت موضوعاتی مانند تنگه هرمز میتواند اهمیت بیشتری از متن سخنرانی رسمی داشته باشد.
در نهایت، پرسش اصلی درباره این سفر این نیست که در تریبون سازمان ملل چه گفته خواهد شد؛ بلکه این است که آیا در حاشیه همین تریبون، کانالی برای گفتوگو باز میشود یا نیویورک نیز مانند بسیاری از نشستهای پیشین، تنها شاهد تکرار مواضع دو طرف خواهد بود.
