اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
دلار آمریکا در بازار آزاد ایران از مرز تاریخی ۲۰۷ هزار تومان عبور کرده و در دهه اول شهریور ۱۴۰۵ در محدوده ۲۰۶ تا ۲۰۷هزار تومان معامله میشود. دادههای لحظهای بازار در روز یکشنبه هشتم شهریور، نرخ دلار را حدود ۲۰۶ تا ۲۰۷ هزار تومان نشان میدهد؛ سطحی که نشاندهنده کاهش قابلتوجه ارزش ریال در برابر ارزهای خارجی است.
اکنون پرسش اصلی بازار این است که آیا عبور دلار از این مرز تاریخی یک نقطه عطف موقت است یا آغاز مرحله تازهای از کاهش ارزش پول ملی. پاسخ به این پرسش به متغیرهایی بستگی دارد که بخشی از آنها اقتصادی و بخشی دیگر مستقیماً به سیاست خارجی و تحولات منطقهای مرتبط است.
پیشبینی نرخ ارز در اقتصادی مانند ایران، بهویژه در افق چندماهه، با عدم قطعیت بالایی همراه است. با این حال، با استفاده از روند تورم، وضعیت درآمدهای ارزی، تحریمها و انتظارات بازار میتوان چند سناریوی محتمل برای قیمت دلار تا نوروز ۱۴۰۶ ترسیم کرد.
تورم، رکود و فشار بر ریال
یکی از مهمترین عوامل بنیادی پشت کاهش ارزش ریال، ترکیب تورم بالا و ضعف رشد اقتصادی است. برآوردهای منتشرشده از سوی صندوق بینالمللی پول برای سال ۲۰۲۶، تورم ایران را در سطح بسیار بالایی قرار میدهد و همزمان از انقباض اقتصاد کشور خبر میدهد. یک برآورد منتشرشده از پیشبینیهای صندوق، تورم ۶۸.۹ درصدی و انقباض حدود ۶.۱ درصدی اقتصاد ایران را برای سال جاری نشان میدهد.
تورم بالا به این معناست که قدرت خرید ریال با سرعت زیادی کاهش مییابد. در چنین شرایطی، خانوارها و بنگاهها معمولاً به دنبال داراییهایی میروند که بتوانند بخشی از ارزش پول آنها را حفظ کنند. دلار، طلا و املاک از مهمترین گزینههای چنین رفتاری هستند.
اما رابطه میان تورم و نرخ ارز خطی نیست. اگرچه تورم بالا در بلندمدت فشار نزولی بر ارزش پول ملی ایجاد میکند، اما در کوتاهمدت، یک توافق سیاسی یا افزایش عرضه ارز میتواند حتی در شرایط تورمی باعث کاهش نرخ دلار شود.
به همین دلیل، آینده بازار ارز ایران بیش از هر زمان دیگری به متغیرهای سیاسی وابسته است.
تحریم نفت و کاهش عرضه ارز
در سمت دیگر معادله، مسئله درآمدهای ارزی ایران قرار دارد. نفت همچنان مهمترین منبع ورود ارز به کشور است و هرگونه اختلال در صادرات آن میتواند فشار بر بازار ارز را افزایش دهد.
گزارش اخیر رویترز نشان میدهد صادرات نفت ایران به چین، که مهمترین خریدار نفت ایران است، در ماه اوت بهطور محسوسی کاهش یافته است. بر اساس دادههای موقت شرکت Kpler که رویترز به آنها استناد کرده، واردات نفت ایران توسط چین در اوت حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز بوده، در حالی که این رقم در مقاطعی از سال به حدود ۱.۵۸ میلیون بشکه در روز رسیده بود.
کاهش صادرات الزاماً به معنای قطع کامل درآمدهای ارزی نیست؛ چین همچنان خریدار اصلی نفت ایران است و بخشی از تجارت از مسیرهای پیچیده و غیرشفاف ادامه دارد. با این حال، هرچه هزینه انتقال پول و فروش نفت افزایش یابد، مقدار ارزی که با سهولت بیشتری میتواند وارد چرخه اقتصادی ایران شود کاهش خواهد یافت.
در نتیجه، بازار ارز نهتنها به میزان صادرات نفت، بلکه به قابلیت دسترسی ایران به درآمد حاصل از آن نیز واکنش نشان میدهد.
چهار سناریو برای دلار تا شب عید
بر اساس شرایط فعلی، میتوان چهار سناریوی اصلی برای بازار ارز تا حدود نوروز ۱۴۰۶ در نظر گرفت.
سناریوی نخست؛ کاهش تنش: اگر مذاکرات سیاسی به توافقی منجر شود که بخشی از محدودیتهای نفتی و مالی ایران را کاهش دهد، انتظارات تورمی میتواند تغییر کند. در این حالت، حتی امکان بازگشت دلار به محدوده ۱۷۰ تا ۱۹۰ هزار تومان وجود دارد.
این سناریو به معنای حل مشکلات ساختاری اقتصاد ایران نیست، اما میتواند در کوتاهمدت باعث افزایش عرضه ارز و کاهش تقاضای احتیاطی شود.
سناریوی دوم؛ ادامه شرایط فعلی: اگر وضعیت تحریمها و تجارت خارجی تقریباً در همین سطح باقی بماند و همزمان تورم بالا ادامه پیدا کند، روند صعودی دلار میتواند تدریجیتر باشد.
در این وضعیت، محدوده ۲۳۰ تا ۲۷۰ هزار تومان برای شب عید میتواند یک دامنه قابلتصور باشد. در این سناریو، رقم میانی حدود ۲۵۰ هزار تومان خواهد بود.
سناریوی سوم؛ تشدید فشار اقتصادی: اگر تحریمهای نفتی مؤثرتر شوند، صادرات کاهش بیشتری پیدا کند و دسترسی به منابع ارزی دشوارتر شود، بازار میتواند وارد مرحلهای سریعتر از کاهش ارزش ریال شود.
در چنین شرایطی، محدوده ۲۸۰ تا ۳۳۰ هزار تومان برای دلار تا شب عید دور از دسترس نخواهد بود.
سناریوی چهارم؛ شوک سیاسی یا نظامی: در صورت وقوع یک بحران شدید، مانند تشدید گسترده درگیری نظامی، اختلال جدی در تجارت خارجی یا کاهش ناگهانی درآمدهای ارزی، واکنش بازار میتواند بسیار شدیدتر باشد. در این حالت، عبور دلار از ۳۵۰هزار تومان و حتی حرکت به سمت ۴۰۰ هزار تومان از نظر بازار ممکن است.
با این حال، چنین سناریویی به وقوع یک شوک بزرگ نیاز دارد و نباید آن را پیشبینی اصلی بازار تلقی کرد.
۲۵۰ هزار تومان؛ برآورد مرکزی یا یک ایستگاه موقت؟
اگر شرایط فعلی بدون تغییر بنیادین ادامه پیدا کند، محدوده ۲۳۰تا ۲۷۰ هزار تومان را میتوان محتملترین دامنه برای دلار در شب عید دانست. در این چارچوب، ۲۵۰ هزار تومان یک برآورد مرکزی محسوب میشود، نه یک هدف قطعی.
اما حتی این سناریو نیز به معنای حرکت آرام و خطی دلار نیست. بازار ارز ایران سابقه جهشهای ناگهانی و دورههای اصلاح شدید را دارد. اخبار سیاسی، تصمیمات بانک مرکزی، عرضه ارز، تحولات صادرات نفت و حتی تغییر انتظارات عمومی میتوانند در فاصله چند روز مسیر بازار را تغییر دهند.
از سوی دیگر، رسیدن دلار از حدود ۲۰۶ هزار تومان به ۳۰۰ هزار تومان به معنای افزایش نزدیک به ۴۶ درصدی است. چنین افزایشی در صورت تداوم فشارهای تورمی و ارزی از نظر اقتصادی ناممکن نیست، اما برای تحقق آن باید مجموعهای از عوامل منفی همزمان باقی بمانند یا تشدید شوند.
بنابراین، دلار ۳۰۰ هزار تومانی تا شب عید یک سناریوی محتمل است، اما نه محتملترین سناریو در شرایط فعلی.
در نهایت، مسیر دلار بیش از آنکه فقط به یک عدد تورم وابسته باشد، به تلاقی سه متغیر بستگی دارد: تورم داخلی، میزان و قابلیت دسترسی به درآمدهای ارزی، و ریسک سیاسی.
اگر تنش خارجی کاهش یابد، حتی دلار بالای ۲۰۰ هزار تومان میتواند با اصلاح قابلتوجه روبهرو شود. اما اگر فشار تحریمها و محدودیت درآمدهای ارزی افزایش یابد، محدوده ۳۰۰ هزار تومان نیز میتواند از یک سناریوی بدبینانه به یک احتمال جدی تبدیل شود.
به همین دلیل، برای بازار ارز ایران در ماههای باقیمانده تا نوروز ۱۴۰۶، شاید مهمتر از پرسش «دلار چند میشود؟» این باشد که کدامیک از این سه متغیر تغییر خواهد کرد: تورم، دسترسی به ارز یا ریسک سیاسی؟
