فرهاد فربودی
گرانی مواد غذایی، مخصوصا در شرایط ویژه اقتصادی امروز ایران، به معنای کوچکتر شدن سفرهها و عقبنشینی تدریجی از نیازهای ضروری است. این بار نوبت لبنیات است؛ گروهی از مواد غذایی که برخلاف بسیاری از کالاهای مصرفی، حذف یا کاهش مصرف آن صرفاً به معنای تغییر الگوی خرید نیست، بلکه میتواند پیامدهایی بلندمدت برای سلامت جامعه به همراه داشته باشد. تصویب نرخ جدید شیر خام و افزایش قیمت آن در مبادلات میان دامداریها و کارخانههای لبنی، زنگ هشدار دیگری درباره تداوم فشار تورمی بر سبد معیشت خانوارهاست؛ فشاری که در نهایت، هزینه آن نهفقط از جیب مصرفکننده، بلکه از سرمایه سلامت نسلهای آینده پرداخت خواهد شد.
بر اساس اعلام انجمن صنایع لبنی، قیمت هر کیلوگرم شیر خام کیفی استاندارد درب دامداری با توافق کارگروه تنظیم بازار وزارت جهاد کشاورزی، از ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان به ۶۸ هزار تومان افزایش یافته است. این نرخ یک هفته پس از ابلاغ کتبی مصوبه برای دامداریها و کارخانههای لبنی لازمالاجرا خواهد بود. به این ترتیب، قیمت ماده اولیه اصلی صنایع لبنی حدود ۱۲.۴ درصد افزایش پیدا میکند؛ افزایشی که با توجه به سهم بالای شیر خام در هزینه تمامشده بسیاری از محصولات لبنی، بهاحتمال زیاد به بازار مصرف نیز منتقل خواهد شد.
البته افزایش قیمت شیر خام را نمیتوان بهتنهایی عامل گرانی لبنیات دانست. صنعت دامداری و صنایع فرآوری شیر با مجموعهای از هزینههای فزاینده مواجهاند که از نهادههای دامی و خوراک دام تا انرژی، حملونقل، بستهبندی، دستمزد و هزینههای نگهداری تجهیزات را در بر میگیرد. در اقتصادی که افزایش نرخ ارز و تورم عمومی بهطور مستمر بر قیمت نهادههای تولید اثر میگذارند، تثبیت دستوری قیمت یک نهاده نیز نمیتواند بهتنهایی مانع افزایش هزینههای تولید شود. از این منظر، افزایش نرخ شیر خام را باید بخشی از زنجیره تورمی دانست که در نهایت به قیمت مصرفکننده منتقل میشود.
مسئله اصلی اینجاست که افزایش هزینه تولید در شرایط عادی اقتصادی ممکن است با افزایش درآمد خانوارها و قدرت خرید مصرفکنندگان همراه شود، اما در اقتصاد ایران چنین تناسبی وجود ندارد. دستمزدها با فاصله قابلتوجهی از رشد قیمت کالاها حرکت میکنند و خانوارها برای حفظ سطح قبلی مصرف خود ناچارند بخش بیشتری از درآمدشان را به تأمین نیازهای اولیه اختصاص دهند. در چنین شرایطی، افزایش قیمت لبنیات به معنای تشدید رقابت میان اقلام مختلف سبد مصرفی برای تصاحب سهم بیشتری از درآمد محدود خانوار است.
از سویی، افزایش ۱۲.۴ درصدی قیمت شیر خام لزوماً به معنای رشد یکسان قیمت تمام محصولات لبنی نیست. میزان اثرگذاری این مصوبه بر قیمت شیر بستهبندی، ماست، پنیر، خامه، کره و سایر فرآوردهها به ترکیب مواد اولیه، هزینههای جانبی تولید، ساختار توزیع و سیاست قیمتگذاری کارخانهها بستگی دارد. با این حال، از آنجا که شیر خام نهاده اصلی تولید بسیاری از این محصولات است، افزایش قیمت آن زمینه فشار تازه بر بهای تمامشده را فراهم میکند. بنابراین حتی اگر انتقال هزینه به بازار با تأخیر یا بهصورت تدریجی اتفاق بیفتد، مصرفکننده در نهایت با احتمال افزایش هزینه خرید لبنیات مواجه خواهد بود.
در سبد غذایی خانوارهای کمدرآمد، افزایش قیمت هر گروه از کالاها میتواند به جابهجایی اولویتهای مصرف منجر شود. زمانی که هزینه مسکن، حملونقل، انرژی و مواد غذایی اصلی بخش عمده درآمد را جذب میکند، خانوارها برای ایجاد تعادل در مخارج ماهانه به سراغ کالاهایی میروند که امکان حذف یا کاهش مصرف آنها وجود دارد. لبنیات نیز با وجود اهمیت تغذیهای، در بسیاری از خانوادهها به یکی از نخستین گزینههای تعدیل هزینه تبدیل شده است.
این وضعیت بهویژه درباره خانوارهای دارای فرزند، سالمندان و گروههایی که به دریافت منظم مواد مغذی نیاز دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. کاهش مصرف شیر، ماست و پنیر ممکن است در کوتاهمدت بهعنوان راهکاری برای جبران کسری بودجه خانوار انتخاب شود، اما پیامدهای آن در بلندمدت میتواند بسیار پرهزینهتر از صرفهجویی اولیه باشد. به بیان دیگر، خانوار برای پرداخت هزینههای ضروری امروز، ممکن است از بخشی از نیازهای تغذیهای خود چشمپوشی کند؛ تصمیمی که هزینههای اقتصادی و اجتماعی آن در آینده آشکار خواهد شد.
اهمیت گرانی لبنیات زمانی روشنتر میشود که این اتفاق را در چارچوب تورم مواد غذایی بررسی کنیم. افزایش قیمت خوراکیها صرفاً به معنای بالا رفتن هزینه خرید کالاها نیست، بلکه میتواند ترکیب و کیفیت سبد غذایی خانوار را نیز تغییر دهد.
در چنین شرایطی، حتی اگر میزان هزینهکرد خانوار برای مواد غذایی کاهش پیدا نکند، ممکن است سهم کالاهای ارزانتر و کمارزشتر در سبد مصرفی افزایش یابد و مواد غذایی دارای ارزش تغذیهای بالاتر از دسترس بخش بیشتری از جامعه خارج شوند.
لبنیات یکی از منابع مهم تأمین کلسیم، پروتئین و برخی ویتامینهای ضروری است و مصرف متناسب آن در کنار سایر گروههای غذایی، در حفظ سلامت استخوانها و عملکرد طبیعی بدن نقش دارد. کاهش طولانیمدت دریافت این مواد مغذی، بهویژه در دوران رشد کودکان و نوجوانان و همچنین در سالمندی، میتواند خطر بروز مشکلات تغذیهای و استخوانی را افزایش دهد. البته سلامت استخوان و وضعیت تغذیهای افراد به مجموعهای از عوامل وابسته است و نمیتوان تمام پیامدهای آن را صرفاً به مصرف لبنیات نسبت داد؛ با این حال، محدود شدن دسترسی اقتصادی به این گروه غذایی، یک نگرانی جدی در حوزه سلامت عمومی محسوب میشود.
یکی از مهمترین ابعاد اقتصادی کاهش مصرف لبنیات، هزینههایی است که در محاسبات روزمره خانوار و حتی سیاستگذاریهای کوتاهمدت کمتر دیده میشوند. افزایش قیمت شیر خام ممکن است در ظاهر تنها یک تغییر در نرخ خرید ماده اولیه کارخانهها باشد، اما اگر نتیجه آن کاهش مصرف لبنیات در بخشهایی از جامعه شود، آثار آن میتواند به حوزه سلامت و هزینههای درمان نیز گسترش پیدا کند. سوءتغذیه و کمبود برخی ریزمغذیها، بهخصوص در گروههای آسیبپذیر، میتواند زمینه افزایش مشکلات جسمی و تحمیل هزینههای بیشتر به خانوادهها و نظام سلامت را فراهم کند.
در واقع، اقتصاد خانوار و اقتصاد سلامت از یکدیگر جدا نیستند. هنگامی که قدرت خرید کاهش مییابد، خانوادهها ممکن است برای حفظ تعادل مالی، از کیفیت تغذیه خود بکاهند؛ اما پیامدهای این تصمیم در بلندمدت میتواند به افزایش هزینههای درمان، کاهش کیفیت زندگی و حتی افت بهرهوری نیروی انسانی منجر شود. به همین دلیل، ارزیابی آثار گرانی لبنیات نباید صرفاً به میزان افزایش قیمت محصولات در فروشگاهها محدود بماند. آنچه اهمیت دارد، تغییر میزان دسترسی واقعی خانوارها به مواد غذایی ضروری و آثار این تغییر بر سلامت عمومی است.
افزایش نرخ شیر خام همچنین بار دیگر چالش سیاستگذاری در بازار محصولات غذایی را برجسته میکند. دولت از یک سو با ضرورت حمایت از دامداران و جلوگیری از زیان تولیدکنندگان مواجه است و از سوی دیگر باید مانع انتقال تمام فشار هزینهها به مصرفکنندگان شود. تثبیت غیرواقعی قیمت خرید شیر خام میتواند انگیزه تولید را کاهش دهد، به افت کیفیت یا محدود شدن عرضه منجر شود و در نهایت مشکلات تازهای در زنجیره تأمین ایجاد کند. در مقابل، آزاد گذاشتن کامل قیمتها بدون سیاست حمایتی مؤثر نیز میتواند دسترسی اقشار کمدرآمد به محصولات ضروری را محدود کند.
راهکار پایدار در این بازار، صرفاً تعیین نرخهای دستوری یا تغییر مقطعی قیمت خرید شیر خام نیست. کاهش هزینه تولید از طریق تأمین باثبات نهادههای دامی، اصلاح نظام توزیع، کاهش هزینههای واسطهگری و افزایش بهرهوری دامداریها باید در کنار حمایت مستقیم از مصرفکنندگان دنبال شود. همچنین حمایتهای تغذیهای هدفمند برای خانوارهای کمدرآمد، بهویژه کودکان و گروههای آسیبپذیر، میتواند از تبدیل گرانی لبنیات به بحران گستردهتر تغذیهای جلوگیری کند.
افزایش قیمت شیر خام از ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان به ۶۸ هزار تومان، در ظاهر تنها یک مصوبه در زنجیره تولید لبنیات است، اما اهمیت اقتصادی آن فراتر از تغییر نرخ یک نهاده قرار دارد. این افزایش در شرایطی اتفاق میافتد که قدرت خرید خانوارها زیر فشار تورم عمومی و رشد هزینههای زندگی قرار دارد و امکان جبران افزایش قیمتها از طریق درآمدهای جاری برای بخش بزرگی از جامعه محدود شده است.
اگر سیاستهای حمایتی متناسب با وضعیت درآمدی خانوارها طراحی نشود، احتمال دارد افزایش هزینه تولید به کاهش مصرف محصولات لبنی منجر شود؛ روندی که در کنار آسیب به معیشت خانوار، سلامت عمومی را نیز در معرض تهدید قرار میدهد. مسئله فقط گرانتر شدن یک بطری شیر یا یک بسته پنیر نیست؛ مسئله آن است که آیا بخش بیشتری از جامعه همچنان توانایی خرید منظم مواد غذایی ضروری را خواهد داشت یا نه. در اقتصادی که خانوارها هر روز ناچار به حذف بخشی از هزینههای خود هستند، کوچک شدن سهم لبنیات از سفره مردم میتواند نشانهای از عمیقتر شدن فقر غذایی باشد؛ هزینهای که آثار آن بسیار دیرتر از افزایش قیمتها، اما بهمراتب سنگینتر نمایان خواهد شد.