اختصاصی گروه سیاسی/ سپهر بابایی
در کشوری که یکی از بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان را در اختیار دارد، خاموشی، کمبود سوخت و نگرانی درباره تأمین انرژی به بخشی از زندگی روزمره میلیونها ایرانی تبدیل شده است. تشدید تنشهای نظامی اخیر و گزارشها درباره حمله به برخی زیرساختهای حیاتی، نگرانیها درباره آینده شبکه انرژی ایران را افزایش داده است؛ اما بحران انرژی ایران پدیدهای نیست که تنها با حملات خارجی توضیح داده شود.
بسیاری از کارشناسان معتقدند آسیبپذیری امروز زیرساختهای انرژی، نتیجه سالها کمبود سرمایهگذاری، فرسودگی شبکهها، تحریمها و تصمیمهای مدیریتی است.
در روزهای اخیر، همزمان با افزایش درگیریهای نظامی در منطقه، گزارشهایی درباره حملات آمریکا به اهداف مختلف در ایران و تهدید زیرساختهای حیاتی منتشر شده است. در چنین شرایطی، هرگونه آسیب به تأسیسات انرژی میتواند پیامدهایی فراتر از یک خسارت فنی داشته باشد؛ زیرا برق، گاز و سوخت ستون اصلی اقتصاد و زندگی اجتماعی هستند.
اما پرسش اساسی این است: چرا شبکه انرژی ایران تا این اندازه در برابر بحرانها آسیبپذیر شده است؟
زیرساختی که سالها بدون سرمایهگذاری کافی فرسوده شد
ایران طی دهههای گذشته همواره خود را یک قدرت انرژی معرفی کرده است؛ کشوری با منابع عظیم نفت و گاز که میتواند نیاز داخلی را تأمین و حتی نقش مهمی در بازار جهانی داشته باشد. با این حال، فاصله میان ظرفیت منابع و وضعیت واقعی زیرساختها روزبهروز بیشتر شده است.
فرسودگی نیروگاهها، کاهش سرمایهگذاری در توسعه ظرفیت تولید برق، مشکلات انتقال انرژی و افزایش مصرف داخلی، مجموعهای از عواملی هستند که بحران انرژی را تشدید کردهاند. حتی پیش از تشدید تنشهای نظامی اخیر نیز بسیاری از شهروندان ایرانی با خاموشیهای برنامهریزیشده، کاهش فشار گاز و محدودیتهای انرژی در بخش صنعت مواجه بودند.
منتقدان جمهوری اسلامی میگویند یکی از دلایل اصلی این وضعیت، اولویتهای اقتصادی و سیاسی حکومت در دهههای گذشته بوده است. به باور آنها، منابع مالی کشور به جای تمرکز گسترده بر توسعه زیرساختهای داخلی، بخشی از مسیر خود را به سمت سیاستهای منطقهای، حمایت از گروههای تروریستی نیابتی در خاورمیانه و برنامههای امنیتی هدایت کرده است؛ موضوعی که همواره از سوی مخالفان حکومت مورد انتقاد قرار گرفته است.
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی معمولاً تحریمهای خارجی، محدودیت دسترسی به فناوری، کاهش سرمایهگذاری خارجی و فشارهای بینالمللی را از عوامل اصلی مشکلات اقتصادی و زیرساختی کشور عنوان میکنند.
حملات نظامی؛ ضربه تازه به بحرانی که از قبل وجود داشت
حمله به زیرساختهای انرژی در هر کشوری میتواند پیامدهای گستردهای داشته باشد. پالایشگاهها، نیروگاهها، خطوط انتقال و تأسیسات نفت و گاز تنها تجهیزات صنعتی نیستند؛ بلکه بخشهایی حیاتی از زندگی مردم و اقتصاد ملی محسوب میشوند.
در شرایط جنگی، آسیب به این بخشها میتواند باعث افزایش هزینه تولید، اختلال در فعالیت کارخانهها و فشار بیشتر بر خانوارها شود. همچنین نااطمینانی درباره آینده صادرات انرژی میتواند بر درآمدهای ارزی کشور اثر بگذارد.
با این حال، تحلیلگران معتقدند نباید تمام مشکلات انرژی ایران را به حملات اخیر نسبت داد. حتی بدون وقوع حمله نظامی، شبکه انرژی ایران با مشکلات ساختاری مواجه بود؛ از کاهش بهرهوری گرفته تا کمبود سرمایهگذاری و مدیریت ناکارآمد.
به عبارت دیگر، حملات خارجی میتواند یک سیستم آسیبپذیر را با فشار بیشتری روبهرو کند، اما علت وجود این آسیبپذیری در بسیاری از موارد به سالها سیاستگذاری داخلی بازمیگردد.
از بحران برق تا بحران اعتماد عمومی
بحران انرژی تنها یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه پیامدهای اجتماعی و سیاسی نیز دارد. هنگامی که یک خانواده در گرمای تابستان با قطع برق مواجه میشود، یا یک کارخانه به دلیل کمبود انرژی تولید خود را کاهش میدهد، اثرات آن مستقیماً در زندگی مردم دیده میشود.
کاهش تولید، افزایش هزینهها، فشار بر اشتغال و کاهش قدرت خرید، همگی میتوانند نارضایتی اجتماعی را افزایش دهند. برای بسیاری از شهروندان، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چه کسی به یک تأسیسات حمله کرده، بلکه این است که چرا کشوری با منابع عظیم انرژی به چنین نقطهای رسیده است.
منتقدان حکومت معتقدند بحران انرژی نشانهای از یک مشکل بزرگتر در شیوه اداره کشور است؛ مشکلی که به گفته آنها از ضعف مدیریت، نبود شفافیت، محدودیت رقابت اقتصادی و تصمیمگیریهای سیاسی در حوزه اقتصاد ناشی میشود.
در نهایت، آینده انرژی ایران به دو عامل وابسته است: نخست، توان کشور برای عبور از بحرانهای امنیتی و کاهش آسیبهای ناشی از درگیریهای منطقهای؛ و دوم، اصلاحات عمیق در مدیریت اقتصادی و سرمایهگذاری در زیرساختهایی که مستقیماً با زندگی مردم ارتباط دارند.
بحران انرژی ایران داستان یک حمله یا یک حادثه نیست؛ داستان سالها انباشت مشکلاتی است که اکنون در لحظهای پرتنش، خود را آشکارتر نشان میدهد.
