داوود حشمتی
ترامپ در یک توییت که با هوش مصنوعی ساخته تهدید کرده که جزیره خارک «تکهتکه خواهد شد». این حرف را اگر کنار اظهارات دو روز گذشته مشاوران و مقامهای آمریکایی بگذاریم، معنای مشخصتری پیدا میکند؛ اینکه آمریکا حالا تولید و صادرات نفت ایران را از مبدأ نشانه گرفته است. اما پاسخ ایران چه خواهد بود؟ به نظر میرسد ایران به این مرحله فکر کرده و زدن تاسیسات تولید مگنت منطقه به عنوان سناریو ایران پیش بینی شده باشد.
تا قبل از این، یکی از سناریوهایی که درباره اقدام آمریکا مطرح میشد، تلاش برای جلوگیری از صادرات نفت ایران از مسیر دریا و محدود کردن رفتوآمد نفتکشها بود. اما حمله یا تهدید علیه خارک، یک قدم جلوتر از این سناریو است. چون خارک فقط یک جزیره نیست؛ مهمترین پایانه صادرات نفت ایران است. یعنی امریکا به جای محاصره دریایی و اثرگذاری روی فروش نفت ایران، بارگیری از مبدا را هدف گرفته است.
این همان تغییری است که به نظرم باید در تهدید اخیر ترامپ به آن توجه کرد. او به سمت استراتژی هدف قرار دادن مبدأ صادرات، به جای هدف قرار دادن مسیر صادرات حرکت میکند.
اما در طرف مقابل هم به نظر میرسد ایران برای چنین سناریویی فکر کرده است.
در اظهارات مهدی محمدی، مشاور محمدباقر قالیباف، در شبهای گذشته، یک خط مشخص دیده میشود. او در گزارشها و تحلیلهایی که درباره جنگ منتشر کرده، چند بار به این موضوع اشاره کرده که اگر ایران نتواند نفت خود را صادر کند، ممکن است معادله جنگ وارد مرحله دیگری شود. مرحلهای که در آن دیگر مسئله فقط صادرات نفت ایران نیست، بلکه تولید نفت کشورهای دیگر منطقه هم میتواند تحت فشار قرار بگیرد.
معنای این حرف، البته این نیست که ایران به سرعت وارد چنین مرحلهای خواهد شد. اتفاقاً محمدی بر همین نکته تأکید کرده که این گزینه قرار نیست به سادگی و بلافاصله اجرا شود و ایران آن را برای زمانی نگه داشته که استفاده از آن ضرورت پیدا کند.
اما پیام آن روشن است. اگر آمریکا بخواهد صادرات نفت ایران را از مبدأ متوقف کند و خارک را از کار بیندازد، پاسخ ایران لزوماً متوقف کردن صادرات نفت از تنگه هرمز نخواهد بود. ممکن است ایران یک مرحله بالاتر برود و بگوید اگر قرار است نفت ایران تولید یا صادر نشود، کشورهای دیگر منطقه هم نمیتوانند به شکل عادی به تولید و صادرات نفت ادامه دهند.
به بیان سادهتر، معادله از «نفت ایران صادر نمیشود» میتواند به «نفت منطقه هم تولید نمیشود» تغییر کند. این البته یک سناریوی بسیار پرریسک است و هنوز نمیتوان گفت ایران حتماً به سمت اجرای آن خواهد رفت. اما طرح شدن مکرر این ایده از سوی نزدیکان تصمیمگیران جمهوری اسلامی نشان میدهد که این گزینه دستکم در محاسبات ایران وجود دارد..
در این صورت، مسئله دیگر فقط نفت ایران نیست.
مسئله این است که آیا آمریکا میتواند صادرات نفت ایران را متوقف کند، بدون اینکه زنجیره تولید و صادرات نفت در کل منطقه را وارد بحران کند؟
