اختصاصی گروه اجتماعی/ رها صدیق
بارشهای رگباری و شدید روزهای اخیر در گیلان، رشت را نیز درگیر آبگرفتگی معابر و اختلال در تردد کرده است؛ در حالی که هشدارهای هواشناسی درباره تداوم بارشها و احتمال سیلاب در بخشهایی از شمال کشور همچنان پابرجاست.
آنچه در رشت رخ داد
بر اساس گزارشهای میدانی و اعلام مدیریت بحران گیلان، از زمان آغاز فعالیت سامانه بارشی تا صبح سهشنبه ۱۷ شهریور بیشترین میزان بارش با ۱۴۴ میلیمتر در املش ثبت شده و در رشت نیز حدود ۹۰ تا ۱۰۷ میلیمتر بارش در بازههای کوتاه گزارش شده است. همین حجم بارش در مدت زمان کم، باعث آبگرفتگی برخی خیابانهای اصلی رشت از جمله بلوار دیلمان و شهرک بهشتی شده و تردد در این محورها با کندی انجام شده است. محمدعلی ویشکایی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان، با اشاره به هشدار سطح نارنجی صادرشده برای استان گفته است که تعدادی از معابر رشت دچار آبگرفتگی شدهاند، اما رودخانه پیربازار توانسته سیلاب را به خوبی از شهرها خارج کند. همچنین حدود ۶۰ مورد قطعی برق در استان ثبت شده که بخشی از آن در کمتر از چند دقیقه برطرف شده است.
خسارتها و اقدامات اضطراری در شمال
در سطح استانهای شمالی، بارشهای شدید و وزش باد موجب آبگرفتگی معابر، سقوط درختان، خسارت به واحدهای مسکونی و اراضی کشاورزی و اختلال در تردد شده است. در مازندران، مدیرکل مدیریت بحران استان اعلام کرده که تاکنون ۷۷۲ واحد مسکونی تحت تأثیر بارشهای قابلملاحظه و وزش شدید باد قرار گرفتهاند و توزیع روکش پلاستیکی برای مسقفکردن موقت خانههای خسارتدیده ادامه دارد. در گیلان نیز هلالاحمر ۱۶۴ نفر از مسافران گرفتارشده در باران و باد شدید را اسکان داده است.
چرا بارانِ شمال به سیلاب تبدیل میشود؟
کارشناسان هواشناسی و مدیریت بحران دو دسته عامل را در تشدید سیلابهای اخیر مؤثر میدانند، تغییرات جوی و دخالتهای انسانی. تغییر الگوی بارش و افزایش دما، گرمتر شدن هوا باعث میشود جو رطوبت بیشتری در خود نگه دارد؛ در نتیجه وقتی شرایط برای بارش فراهم شود، بارشها به شکل رگباری و شدیدتر رخ میدهند. کاهش نفوذپذیری زمین، توسعه شهرها، جادهسازی، ویلاسازی و آسفالت کردن سطوح، نفوذپذیری خاک را کاهش داده و رواناب را بیشتر کرده است.
تخریب پوشش گیاهی و چرای بیرویه؛ فشرده شدن خاک و کاهش پوشش گیاهی باعث میشود آب باران کمتر در زمین نفوذ کند و سریعتر به رواناب تبدیل شود.
ساختوساز در مسیر رودخانهها؛ باریک یا مسدود شدن مسیر طبیعی جریان آب، آثار بارشهای شدید را تشدید میکند و خطر طغیان رودخانهها را افزایش میدهد.
تناقض ظاهری «خشکسالی و سیلاب»
آنچه در شمال کشور رخ داده، نمونهای از همان پدیدهای است که در ماههای اخیر بارها درباره آن هشدار داده شده؛ ممکن است در یک نقطه در چند ساعت حجم بسیار زیادی بارش دریافت شود و همزمان در بخشهای وسیعی از کشور، منابع آب زیرزمینی، سدها و ذخایر آبی همچنان با کسری جدی روبهرو باشند. کارشناسان تأکید میکنند که سیلاب را نباید با تأمین منابع آب یکی دانست؛ بارش شدید اگر فرصت نفوذ به زمین پیدا نکند، بهجای آنکه به ذخیره آب تبدیل شود، از مسیر رودخانهها و روانابها خارج شده و خسارت ایجاد میکند.
هشدارهای ادامهدار برای روزهای آینده
سازمان هواشناسی با صدور هشدارهای پیاپی سطح نارنجی و زرد، نسبت به تداوم فعالیت سامانههای بارشی در استانهای شمالی هشدار داده و احتمال وقوع رگبار شدید، رعدوبرق، وزش باد شدید موقت، بالا آمدن آب رودخانهها، آبگرفتگی معابر و جاری شدن روانآب را یادآور شده است. بر اساس این هشدارها، گیلان، مازندران و گلستان در روزهای آینده نیز تحت تأثیر بارشهای پراکنده تا شدید خواهند بود و از مردم خواسته شده از سفرهای غیرضروری به مناطق شمالی خودداری کنند.
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی
خسارت به خانههای روستایی، اراضی کشاورزی و باغها در مازندران و گیلان، علاوه بر پیامدهای انسانی، میتواند بر معیشت خانوارهای روستایی و تولید محصولات کشاورزی منطقه نیز تأثیر بگذارد. در عین حال، آبگرفتگی معابر و اختلال در تردد، هزینههای پنهانی مانند اتلاف وقت، افزایش مصرف سوخت و اختلال در زنجیره تأمین کالا را به اقتصاد محلی تحمیل میکند.
چه باید کرد؟
گزارشهای اخیر از رشت و سایر شهرهای شمالی نشان میدهد که مدیریت رواناب و حفظ مسیر طبیعی رودخانهها، بازبینی طرحهای شهری برای افزایش نفوذپذیری خاک، و پرهیز از ساختوساز در حریم رودخانهها میتواند شدت خسارتهای سیلاب را کاهش دهد.
همزمان، تقویت سیستمهای هشدار سریع، آموزش عمومی درباره مخاطرات سیلاب و آمادهباش نهادهای امدادی در فصل بارشهای رگباری، از دیگر اقداماتی است که میتواند تلفات و خسارتهای انسانی و اقتصادی را محدود کند.
