اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
بیش از یک ماه است که جمهوری اسلامی اینترنت سراسری را قطع کرده و دسترسی به شبکههای اجتماعی، پیامرسانهای بینالمللی و حتی بسیاری از سایتهای خبری داخلی را برای میلیونها ایرانی قطع یا محدود کرده است.
این سیاست، که ظاهراً با هدف «کنترل اجتماعی» اعلام شده، در عمل به خفقان اطلاعاتی گستردهای منجر گردیده و شهروندان را از ارتباط آزاد با جهان خارج و حتی درون کشور محروم کرده است.
اما در این فضای خفهکننده، یک پدیده نوظهور در حال شکلگیری است: رویآوردن گسترده مردم به اپلیکیشنهای پیامرسان غیرمتمرکز و آفلاینمحور مانند «زمزمه» (Zemzeme) که بدون نیاز به سرور مرکزی و حتی اینترنت، امکان ارتباط را فراهم میکنند.
این اپلیکیشنها نه تنها ابزاری برای بقای ارتباط شخصی شدهاند، بلکه به نظر میرسد در حال تبدیل شدن به ضربهای جدی بر پیکره سانسور و خفقان حکومتی هستند.
فیلترینگ گسترده که از مدتها قبل آغاز شده و به سرعت به قطع کامل دسترسی به پلتفرمهایی مانند اینستاگرام، تلگرام، واتساپ و سیگنال انجامید. مقامات دولتی آن را «اقدام پیشگیرانه در برابر توطئه دشمن» نامیدند، اما گزارشهای میدانی از شهرهای بزرگ مانند تهران، اصفهان، شیراز و تبریز نشان میدهد که این محدودیتها زندگی روزمره را مختل کرده است.
کسبوکارهای کوچک که وابسته به فروش آنلاین بودند، فلج شدهاند؛ دانشجویان از کلاسهای مجازی محروم ماندهاند و خانوادهها در برقراری تماس با بستگان خارج از کشور ناتوان هستند.
در این شرایط، اپلیکیشنهایی مانند زمزمه که بر پایه فناوری mesh network و بلوتوث آفلاین کار میکنند، به سرعت محبوب شدهاند.
زمزمه، یک پیامرسان کاملا غیرمتمرکز است که بدون نیاز به ثبتنام با شماره تلفن یا ایمیل، بر پایه رمزنگاری محلی کار میکند. کاربران تنها با تولید یک کلید رمزنگاری خصوصی روی گوشی خود، وارد شبکه میشوند. پیامها از طریق چهار لایه انتقال ارسال میشوند: ابتدا بلوتوث آفلاین که اجازه میدهد پیامها به صورت hop-to-hop بین گوشیهای نزدیک (تا شعاع ۳۰ متری هر پرش) جابهجا شوند؛ سپس وایفای دایرکت، اتصال مستقیم peer-to-peer و در نهایت رلههای غیرمتمرکز آنلاین. اگر یک لایه قطع شود، اپلیکیشن به طور خودکار به لایه بعدی سوئیچ میکند.
حتی در مناطق بدون هیچ دسترسی اینترنتی، کاربران میتوانند با روشن نگه داشتن بلوتوث، شبکهای محلی و مقاوم ایجاد کنند. این ویژگی، زمزمه را به ابزاری ایدهآل برای شرایط قطع اینترنت تبدیل کرده است.
مردم عادی در محلهها و دانشگاهها از این قابلیت به عنوان «نجاتدهنده ارتباط» یاد میکنند. آنها معتقدند که «یک ماه پیش وقتی اینترنت قطع شد، فکر میکردیم همه چیز تمام شده. اما با نصب زمزمه، همسایهها و دوستان محلهایمان دوباره به هم وصل شدیم. پیامها بدون هیچ سرور مرکزی رد و بدل میشوند و حتی عکس و فایل صوتی هم میتوان فرستاد. این یعنی رژیم نمیتواند همه چیز را کنترل کند.»
گزارشهای مشابه از شهرهای کوچکتر هم حکایت از آن دارد که گروههای محلی – از بازار تا دانشگاه و حتی تجمعات اعتراضی کوچک – با استفاده از این اپلیکیشنها هماهنگی میکنند.
استقبال از زمزمه در ایران چشمگیر بوده است. بر اساس مشاهدات میدانی و گزارشهای کاربران در شبکههای داخلی، دانلود این اپلیکیشن در دو هفته گذشته به طور قابل توجهی افزایش یافته و به هزاران نصب روزانه رسیده است.
دلیل اصلی، سادگی استفاده و تمرکز بر حریم خصوصی است: رمزنگاری end-to-end با پروتکل Noise، حذف اضطراری دادهها با سه ضربه روی صفحه، پشتیبانی از Tor برای ناشناس ماندن بیشتر و ذخیرهسازی محلی رمزنگاریشده.
برخلاف پیامرسانهای متمرکز که با یک دستور قضایی یا فشار دولتی میتوان آنها را مسدود کرد، زمزمه فاقد سرور مرکزی است و بنابراین آسیبناپذیرتر در برابر سانسور دولتی عمل میکند.
این رویآوردن به فناوریهای غیرمتمرکز، بیش از یک راهحل فنی ساده است؛ ضربهای بالقوه جدی به استراتژی خفقان جمهوری اسلامی وارد میکند. دهههاست که رژیم با کنترل کامل زیرساختهای ارتباطی، جریان اطلاعات را مدیریت کرده و اعتراضات را پیش از گسترش، سرکوب کرده است.
اما اپلیکیشنهایی مانند زمزمه، این انحصار را میشکنند. در شرایطی که حتی برقراری تماس تلفنی معمولی با محدودیت مواجه است، شبکههای mesh محلی اجازه میدهند شهروندان بدون ترس از نظارت مرکزی، اخبار، هشدارها و حتی هماهنگیهای مدنی را به اشتراک بگذارند. کارشناسان فناوری معتقدند که اگر این روند ادامه یابد، میتواند به ایجاد «شبکههای مقاومت دیجیتال» منجر شود که در مواقع بحران، سازماندهی جمعی را ممکن سازد.
البته چالشهایی هم وجود دارد. بلوتوث آفلاین برد محدودی دارد و در مناطق روستایی یا با تراکم جمعیتی کم، کاراییاش کاهش مییابد. علاوه بر این، استفاده از چنین اپهایی نیازمند آگاهی فنی نسبی است و هنوز همه شهروندان با آن آشنا نیستند. با این حال، سادگی رابط کاربری زمزمه و پشتیبانی از بیش از ۳۵ زبان – از جمله فارسی کامل – این موانع را تا حد زیادی برطرف کرده است. نسخه اندرویدی آن اکنون در دسترس است و نسخههای دسکتاپ و iOS نیز در راه هستند.
در سطح کلان، این پدیده نشاندهنده تحول عمیقتری در جامعه ایرانی است. نسل جوان، که با فناوری بزرگ شده، دیگر حاضر به پذیرش خفقان دیجیتال نیست. رویآوردن به زمزمه و اپلیکیشنهای مشابه، نه تنها یک واکنش دفاعی، بلکه نمادی از خلاقیت و مقاومت مدنی است. جمهوری اسلامی با فیلترینگ گسترده، به دنبال این بود تا صدای مردم را خاموش کند، اما نتیجهاش ایجاد خلأیی شده که فناوریهای نوین آن را پر کردهاند.
اگر این اپلیکیشنها به سرعت گسترش یابند، میتوانند پایهای برای بازتعریف ارتباط جمعی در ایران شوند، ارتباطی که دیگر تحت کنترل یک رژیم متمرکز نباشد.
در حالی که مقامات دولتی هنوز واکنشی رسمی به این اپلیکیشنها نشان ندادهاند، نشانههایی از نگرانی در محافل امنیتی مشاهده میشود. برخی گزارشها از تلاش برای شناسایی و مسدود کردن کاربران فعال این شبکهها حکایت دارد، اما ماهیت غیرمتمرکز آنها، چنین تلاشهایی را بیثمر میکند.
در نهایت، داستان زمزمه در دل فیلترینگ، بیش از یک خبر فنی است؛ روایتی از اراده انسانی برای آزادی بیان در برابر قدرتی که سعی دارد همه چیز را در مشت نگه دارد. مردم ایران با هر پرش بلوتوثی، دیوار خفقان را ترک میاندازند و این ترکها، روز به روز عمیقتر میشوند.
