اختصاصی گروه اجتماعی/رها صدیق
در حالی که مقامهای رسمی در ایران همچنان از «کنترل بازار دارو» و وجود ذخایر کافی سخن میگویند، گزارشهای میدانی از داروخانهها و روایت بیماران در شهرهای مختلف نشان میدهد دسترسی به بسیاری از داروها در هفتههای اخیر دشوارتر شده است. تشدید تنشهای نظامی در منطقه و شرایط جنگی در روزهای گذشته، فشار تازهای بر نظام دارویی ایران وارد کرده؛ نظامی که به گفته کارشناسان، پیش از آغاز این تنشها نیز با مشکلات جدی و ساختاری روبهرو بوده است.
برای بسیاری از بیماران، بحران دارو دیگر یک خبر یا بحث اقتصادی نیست، بلکه مسئلهای روزمره است که مستقیماً با سلامت و ادامه درمان آنها ارتباط دارد. در برخی داروخانهها، بیماران برای تهیه یک داروی خاص ناچارند به چندین مرکز مراجعه کنند یا از شهرهای دیگر کمک بگیرند.
بحرانی که پیش از جنگ آغاز شده بود
کمبود دارو در ایران موضوعی تازه نیست. طی سالهای اخیر، بازار دارو بارها با کمبود یا نایاب شدن برخی اقلام حیاتی مواجه شده است. کارشناسان حوزه سلامت میگویند مجموعهای از عوامل اقتصادی و مدیریتی باعث شده صنعت داروسازی کشور در وضعیت شکنندهای قرار بگیرد.
از جمله مهمترین مشکلات میتوان به کمبود منابع ارزی برای واردات مواد اولیه، افزایش هزینههای تولید، تأخیر در پرداخت مطالبات شرکتهای دارویی و دشواری انتقال پول در مبادلات بینالمللی اشاره کرد. هرچند بخش زیادی از داروهای مصرفی در ایران در داخل کشور تولید میشود، اما بسیاری از مواد اولیه این داروها از خارج وارد میشود و هرگونه اختلال در واردات میتواند به سرعت بر تولید داخلی تأثیر بگذارد.
در سالهای اخیر فعالان صنعت دارو بارها هشدار دادهاند که وابستگی به واردات مواد اولیه، در کنار مشکلات اقتصادی، میتواند بازار دارو را در برابر بحرانهای سیاسی و اقتصادی آسیبپذیر کند.
تنشهای نظامی و فشار بر زنجیره تأمین
در هفتههای اخیر و همزمان با تشدید تنشهای منطقهای و فضای جنگی، این آسیبپذیریها بیشتر نمایان شده است. افزایش هزینه حملونقل، نگرانی شرکتهای تأمینکننده خارجی، دشواری نقلوانتقال مالی و بیثباتی اقتصادی از جمله عواملی هستند که زنجیره تأمین دارو را تحت فشار قرار دادهاند.
فعالان صنعت داروسازی میگویند حتی یک اختلال کوتاهمدت در واردات مواد اولیه میتواند باعث کاهش تولید برخی داروها شود. در چنین شرایطی، کارخانههای داروسازی ممکن است با کمبود مواد اولیه روبهرو شوند و تولید برخی داروها به طور موقت متوقف یا محدود شود. این وضعیت در نهایت به داروخانهها منتقل میشود؛ جایی که بیماران نخستین نشانههای کمبود را تجربه میکنند.
داروهایی که پیدا کردنشان سختتر شده
در هفتههای اخیر گزارشهایی از شهرهای مختلف منتشر شده که نشان میدهد برخی داروها کمیابتر شدهاند یا تنها در تعداد محدود عرضه میشوند. در میان داروهایی که بیش از دیگران درباره کمبود آنها صحبت میشود، داروهای مربوط به بیماریهای خاص و مزمن قرار دارند.
بر اساس گزارش داروسازان و بیماران، کمبود یا دشواری دسترسی بیشتر در مورد این گروهها مشاهده میشود: برخی داروهای سرطان و شیمیدرمانی، داروهای مورد استفاده برای بیماران اماس، برخی انسولینها و داروهای دیابت، داروهای بیماریهای خونی مانند تالاسمی و برخی آنتیبیوتیکها و داروهای تزریقی بیمارستانی است. در برخی موارد، بیماران برای پیدا کردن یک داروی مشخص مجبورند چندین داروخانه را جستوجو کنند یا از شبکههای غیررسمی برای تهیه دارو کمک بگیرند؛ وضعیتی که به گفته کارشناسان میتواند خطر توزیع داروهای تقلبی یا غیرمطمئن را نیز افزایش دهد.
بیماران در خط مقدم بحران
در میان همه گروهها، بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن بیش از دیگران از بحران دارو آسیب میبینند. این بیماران برای ادامه درمان خود به مصرف منظم دارو وابستهاند و حتی وقفه کوتاه در دسترسی به دارو میتواند روند درمان آنها را مختل کند.
بیماران مبتلا به سرطان، اماس، دیابت و بیماریهای خونی از جمله گروههایی هستند که در ماههای اخیر بارها از دشواری تهیه دارو خبر دادهاند. برخی از آنها میگویند دارویی که پیشتر بهراحتی در داروخانهها پیدا میشد اکنون یا کمیاب شده یا با قیمت بسیار بالاتری عرضه میشود. افزایش هزینههای درمان نیز مشکل دیگری است که بسیاری از بیماران با آن مواجه شدهاند. حتی در مواردی که دارو در بازار موجود است، قیمت آن برای برخی خانوادهها سنگینتر از گذشته شده است.
شکاف میان روایت رسمی و واقعیت بازار
در حالی که مسئولان حوزه سلامت تأکید میکنند ذخایر دارویی کشور در وضعیت مناسبی قرار دارد، برخی داروسازان و کارشناسان تصویر متفاوتی ارائه میدهند. به گفته آنها، مسئله اصلی لزوماً نبود کامل دارو نیست، بلکه ناپایداری در عرضه است. به این معنا که یک دارو ممکن است در یک مقطع زمانی در داروخانهها موجود باشد، اما چند هفته بعد دوباره نایاب شود. این وضعیت باعث شده بیماران دائماً نگران دسترسی به داروهای مورد نیاز خود باشند. فعالان صنعت دارو معتقدند تا زمانی که مشکلات ساختاری اقتصاد دارو، از جمله تأمین ارز، قیمتگذاری و واردات مواد اولیه حل نشود، بازار دارو همچنان در معرض چنین نوساناتی خواهد بود.
آیندهای نامطمئن
کارشناسان حوزه سلامت هشدار میدهند اگر تنشهای منطقهای ادامه پیدا کند و مشکلات اقتصادی داخلی نیز پابرجا بماند، احتمال تشدید کمبود دارو در ماههای آینده وجود دارد. به گفته آنها، جنگ تنها یکی از عوامل فشار بر بازار دارو است و ضعفهای ساختاری این حوزه نقش مهمتری در شکلگیری بحران فعلی دارند.
در چنین شرایطی، مسئله دسترسی به دارو برای بسیاری از بیماران به یکی از نگرانیهای اصلی تبدیل شده است. برای آنها، بحران دارو نه یک بحث سیاسی یا اقتصادی، بلکه مسئلهای حیاتی است که به طور مستقیم با سلامت و زندگی روزمرهشان گره خورده است. به این ترتیب، بحران دارو در ایران را نمیتوان تنها نتیجه تنشهای نظامی اخیر دانست. این بحران ریشه در مشکلاتی دارد که سالها در نظام دارویی کشور انباشته شدهاند و اکنون در سایه شرایط جنگی، بیش از گذشته آشکار شدهاند. ادامه این روند میتواند دسترسی بیماران به داروهای حیاتی را بیش از پیش دشوار کند و نظام سلامت کشور را با چالشهای جدیتری روبهرو سازد.
